Trần Hữu Dực: Trọn một đời thép gang và tâm sáng

Người thanh niên xứ Quảng và khát vọng tự do thuở đôi mươi

Trần Hữu Dực sinh ngày 15 tháng 1 năm 1910 trong một gia đình nông dân nghèo tại làng Dương Lệ Đông, xã Triệu Thuận, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Lớn lên trên mảnh đất quê hương nghèo khó nhưng giàu truyền thống yêu nước, ông sớm chứng kiến cảnh gia đình và đồng bào phải đi cày thuê cuốc mướn, chịu đủ thứ sưu thuế nặng nề dưới chế độ thực dân - phong kiến. Từ những tư tưởng tiến bộ của người ông nội từng tham gia phong trào Văn thân, ý chí cứu nước trong ông đã nhen nhóm từ thuở thiếu thời. Mới 15 tuổi, ông đã dấn thân vào con đường hoạt động cách mạng.

Với nhận thức sâu sắc rằng "không có tổ chức như cát rời, vô dụng", ở tuổi 16, Trần Hữu Dực đã chủ trì thành lập tổ chức yêu nước mang tên "Ái hữu dân đoàn" vào tháng 11 năm 1926. Tổ chức này nhanh chóng tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân đoàn kết đấu tranh, mở đường cho phong trào cách mạng lan rộng khắp tỉnh Quảng Trị. Đến tháng 6 năm 1929, ông trở thành một trong bảy đảng viên cộng sản đầu tiên của Quảng Trị. Vào mùa thu năm 1930, khi Tỉnh ủy Quảng Trị được chính thức thành lập, Trần Hữu Dực được cử giữ chức Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên khi vừa tròn 20 tuổi.

"Bước qua đầu thù" – Bản lĩnh thép nơi ngục tù đế quốc

Con đường cách mạng của Trần Hữu Dực là một chặng đường đầy bão táp và thử thách lòng kiên trung. Từ năm 1926 đến năm 1945, ông bị thực dân Pháp bắt giam 4 lần, bị kết án tổng cộng 29 năm tù giam và 22 năm quản thúc tại các nhà đày khét tiếng tàn độc như Lao Bảo, Buôn Ma Thuột, Quảng Trị. Nhưng gông cùm, xiềng xích và những trận đòn roi tra tấn dã man suốt hàng tháng trời không thể khuất phục được tinh thần quả cảm của người chiến sĩ trẻ. Ông luôn tâm niệm một ý chí sắt đá: "Đối với địch, nhất thiết chúng ta phải bước qua đầu chúng. Nếu không, chúng sẽ bước qua đầu ta".

Dù ở bất kỳ ngục tù nào, Trần Hữu Dực luôn là hạt nhân nòng cốt lãnh đạo phong trào đấu tranh của các tù chính trị để giữ vững tinh thần tiến công. Điển hình nhất là vào ngày mồng một Tết Âm lịch năm 1944, ngay tại nhà đày Buôn Ma Thuột, ông cùng các đồng chí đã dũng cảm tổ chức một cuộc duyệt binh và chào cờ Tổ quốc trang nghiêm dưới lòng đất, tập hợp hàng trăm tù nhân tham gia, để lại dấu ấn sâu sắc về niềm tin mãnh liệt vào ngày mai chiến thắng.

Vị công bộc liêm chính và tấm gương "chí công vô tư"

Tháng 6 năm 1945, sau khi thoát khỏi nhà tù đế quốc, ông lập tức lao vào công tác chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền ở Quảng Trị. Ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Quảng Trị, lãnh đạo giành chính quyền thành công và trở thành vị Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh đầu tiên tại quê hương mình. Tháng 9 năm 1945, Trần Hữu Dực được bầu làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính Cách mạng Trung Bộ. Trước quốc dân đồng bào xứ Huế, vị Chủ tịch trẻ tuổi đã dõng dạc tuyên bố: "Bộ máy quản lý Nhà nước Việt Nam từ Trung ương đến cơ sở đều hết lòng, hết sức vì lợi ích của nhân dân, phục vụ nhân dân, sinh hoạt ngang mức với đa số nhân dân".

Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ chống Pháp và Mỹ, Trần Hữu Dực liên tục được Đảng và Nhà nước giao phó nhiều trọng trách nặng nề: Ủy viên Trung ương Đảng từ khóa I đến khóa IV, Đại biểu Quốc hội liên tục suốt 41 năm, Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần Quân đội nhân dân Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Nông trường, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng, Bí thư Khu ủy Trị Thiên, Phó Thủ tướng Chính phủ, và Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao.

Dù ở cương vị đỉnh cao của quyền lực, Trần Hữu Dực vẫn giữ vẹn nguyên nếp sống vô cùng giản dị, thanh liêm, suốt đời cần kiệm và liêm chính theo gương Bác Hồ. Ông nổi tiếng là người công tư phân minh, kiên quyết không lẫn lộn giữa việc riêng với việc chung. Khi làm Chủ tịch Trung Bộ, ông vẫn để vợ con sống tại quê nhà Dương Lệ Đông nghèo khó thay vì đưa vào tòa Khâm sứ sang trọng. Về sau, khi đã là Phó Thủ tướng Chính phủ có xe ô tô đưa đón, ông vẫn để vợ mình đi làm bằng xe đạp. Ông thẳng thắn bảo: "Ô tô và lái xe là tiêu chuẩn của Nhà nước phục vụ Phó Thủ tướng chứ không phải phục vụ gia đình". Ngay cả khi vợ con đau ốm đi khám bệnh, ông cũng kiên quyết không dùng xe công.

Lời nhắn nhủ son sắt cho mai sau

Phương châm sống suốt đời của ông được đúc kết từ câu nói cổ nhân: "Tự tri giả anh. Tự thắng giả hùng" (Người tự biết mình mới là người anh minh, người tự thắng được mình mới là người hùng kiệt) và triết lý hành động "Hoạn bất tài. Hạ hoạn vô vị" (Chỉ lo bản thân bất tài, không lo bản thân thiếu địa vị).

Trần Hữu Dực qua đời ngày 21 tháng 8 năm 1993 tại Hà Nội ở tuổi 83, được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch. Ngay trước khi trút hơi thở cuối cùng, trên bàn làm việc của ông vẫn là những trang bản thảo cuối cùng của tập hồi ký mang tên "Bước qua đầu thù". Lời nhắn nhủ cuối đời của vị lão thành cách mạng vẫn vẹn nguyên giá trị thời đại: người cộng sản chân chính phải chiến thắng được kẻ thù nằm ngay trong chính bản thân mình, tránh xa thói tham lam địa vị, ích kỷ tư lợi và bôi nhọ lý tưởng cao đẹp.

Với những cống hiến vĩ đại và phẩm hạnh ngời sáng, ông đã được truy tặng những phần thưởng cao quý nhất: Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Sao vàng. Đúng như bốn câu đối vinh danh đầy xúc cảm của Giáo sư Vũ Khiêu dành cho ông: "Kiên cường bất khuất, trăm vòng lửa thép vững tâm can Cần kiệm thanh liêm, một tấm lòng son soi nhật nguyệt...".