Trần Khánh Dư - tướng quân mưu lược, bản lĩnh

Đương thời, Trần Khánh Dư được đánh giá là một trong những hào kiệt thời Trần, danh tướng trí, dũng song toàn. Cuộc đời binh nghiệp đến với ông từ khá sớm, ngay khi cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên lần thứ nhất (năm 1258) bùng nổ. Cuối tháng 1/1258, nhận thấy thời cơ phản công quân Mông Nguyên đã đến, vua Trần lệnh cho các tướng sĩ xung trận. Đích thân vua Trần Thái Tông và Hoàng tử Hoảng (sau này là vua Trần Thánh Tông) chỉ huy đạo quân thủy ngược sông Hồng đổ bộ lên Đông Bộ Đầu, tập kích vào tiền đồn phía đông của quân địch.

Cánh quân bộ do Trần Khánh Dư chỉ huy từ hướng Tây và Nam đánh thọc thẳng vào đại bản doanh của chúng. Nửa đêm 28/1/1258, các cánh quân nhà Trần đều đã áp sát các doanh trại của địch mà chúng vẫn không hề hay biết. Lợi dụng lúc quân địch đang ngủ, canh phòng lơ là, Trần Khánh Dư hạ lệnh cho quân sĩ mở cuộc tiến công chớp nhoáng đánh úp, không cho quân địch kịp trở tay. Bị tiến công bất ngờ, đội quân của tướng Ngột Lương Hợp Thai nhanh chóng rơi vào cảnh náo loạn, người không kịp mặc giáp, ngựa không kịp thắng yên, tranh nhau chạy tán loạn theo trục đường cũ về hướng Bắc.

Sau chiến thắng quân Mông Nguyên này, Trần Khánh Dư được Thượng hoàng Trần Thái Tông khen là bậc có trí, dũng và được lập làm “Thiên tử nghĩa nam” (con nuôi của vua). Đất nước Đại Việt tạm thoát khỏi họa ngoại xâm nhưng tình hình tại các vùng biên viễn vẫn còn nhiều bất ổn. Trần Khánh Dư lại được nhà vua tin tưởng giao phó trọng trách chỉ huy quân đi đánh dẹp các cuộc nổi dậy của các thủ lĩnh miền núi, ổn định tình hình biên ải. Trên trận tuyến mới, ông đã lập công xuất sắc, được nhà vua và nhiều quan trong triều tin yêu. Tuy nhiên, sau đó, do mắc phải một lỗi lớn nên Trần Khánh Dư bị giáng hết quan tước và tịch thu gia sản. Đáng ra, theo luật lệ của triều đình, ông đã bị ghép vào tội chết song cũng nhờ có công lao và uy danh mà Trần Khánh Dư chỉ bị đánh roi rồi ngầm cho quay về điền viên ở Chí Linh.

Trở về làm dân với nghề bán than suốt ngày rong ruổi trên sông song “máu” nhà binh trong con người Trần Khánh Dư vẫn không hề mai một. Ngày ngày, ông vẫn dùi mài binh pháp, đau đáu với những kế sách đánh giặc. Thế rồi, trời đã không phụ lòng người, vận may lại đến với Trần Khánh Dư. Tháng 10 năm Nhâm Ngọ (1282), vua Trần Nhân Tông ra ngự bến Bình Than và tổ chức họp với bách quan bàn kế chống giặc. Khi thuyền vua đang ngự trên bến Bình Than thì xuất hiện một chiếc thuyền chở đầy than đi ngang qua.

Sử cũ chép rằng, khi nhìn thấy người đàn ông đầu đội chiếc nón lá sùm sụp, vận áo lụa ngắn đang đứng trên thuyền, nhà vua liền chỉ vào và hỏi các cận thần đi cùng: “Người kia có phải là Nhân Huệ vương không?”. Nói đoạn, vua lập tức sai người lấy thuyền đuổi theo con thuyền chở than đó. Đến cửa Đại Than thì thuyền của quan viên đuổi kịp, viên Quân hiệu đứng trên thuyền gọi lớn: “Ông lão kia, nhà vua có lệnh gọi ngươi”. Nghe vậy, Trần Khánh Dư điềm tĩnh trả lời: “Lão già này là người buôn bán, có việc gì mà gọi đến”. Viên Quân hiệu quay thuyền trở về tâu lại sự tình với nhà vua. Nghe xong, vua Trần Nhân Tông khẳng định: “Đúng là Nhân Huệ vương đấy. Nếu là người bình thường tất không dám nói như vậy”.

Nói rồi vua sai người quay lại vời đón bằng được người đó đến bến Bình Than. Nhìn người đàn ông mình phủ kín bụi than, nhà vua xúc động nói: “Nam nhi cực khổ đến thế là cùng” rồi lập tức ban chiếu tha tội cho Trần Khánh Dư, ban áo ngự và mời ông cùng tham gia họp bàn việc binh với bách quan. Vẫn với tố chất của một tướng quân mưu lược, am hiểu binh pháp, tại cuộc luận bàn về kế sách chống giặc Mông Nguyên, Trần Khánh Dư đã hiến nhiều kế hay. Tư duy quân sự sắc sảo và những ý kiến cụ thể của ông được nhà vua và bách quan đánh giá cao. Sau sự kiện này, Trần Khánh Dư từ giã nghề bán than trở lại với chốn quan trường và được trao chức Phó đô tướng quân.