Trần Kim Phụng

(? – ?)

Bà Trần Kim Phụng, tục danh cô Hai Hớn, đạo hiệu Hương Thanh, không rõ năm sinh, năm mất (có tài liệu ghi bà sinh vào khoảng cuối thế kỷ XIX).

Bà sinh trưởng trong một gia đình thâm Nho giáo ở Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), nổi tiếng thông Hán học, giỏi văn thơ từ thuở nhỏ, sống cùng thời với sĩ Đông Du Nguyễn Quang Diêu (1880 - 1936) và nữ sĩ Sương Nguyệt Anh - Nguyễn Xuân Khuê (1863 - 1921, chủ bút tuần báo Nữ giới chung).

Năm 10 tuổi, bà có bài thơ vịnh Cây vạn thọ. Thơ bà gồm nhiều đề tài lịch sử (Phì Long Công chúa), bàn tâm giao (Hoài cầm, Tống biệt, Tiễn bạn Nguyễn Thị Dự quy cố hương) hoặc xướng họa cùng bạn hữu gần xa (Tự ngộ, Tự bạch), để lại nhiều giai thoại lý thú. Đáng ghi nhớ nhất là cuộc so tài với nhà Nho, nhà giáo nổi tiếng hay thơ Nguyễn Ngọc Minh ở Cao Lãnh.

Cuộc đời bà lưu lạc nhiều nơi, sống kiếp má hồng phận bạc, đau thương chồng chất nhưng bà vẫn can đảm chịu đựng, can đảm vượt qua số phận ngang trái, long đong, xoay chuyển việc nhà, việc nước…

Bà xót xa bày tỏ nỗi nhục mất nước:

Cuộc rượu Nam thành thật rất vui,

Trăm xem ai nấy càng say sưa.

Anh Tây chénh choáng gương chai ngước,

Chủ Khách xì xồ mẻ chén xuôi.

Giận dữ lưng lay không vẹn bước,

Cười trời lặng lặng bóng vân lui.

Dừng ngợi chẳng hiền, lời thời dạ,

Cuộc rượu Nam thành thật rất vui!

(Buổi tiệc vui)

Tinh thần yêu nước của bà bộc lộ qua thơ văn:

Vẫn biết phận là phận nữ dung,

Cũng trong trời đất, dưới vòm hồng.

Đạo nhà riêng giữ ba tòng vẹn.

Việc nước chung chia nửa gánh gồng,

Chẳng những râu mày hay nghĩa vụ,

Khá đem son phấn vẽ non sông.

Khuyên cùng nữ sĩ trong bầu cõi,

Đứng trước cờ hồng Trưng lộng công.

Rằng ta tuy phận đàn bà

Tấc lòng yêu nước cũng là như ai.

Việc đời ta phải chung vai,

Non sông gánh vác, gái trai khác nào.

Mình sức mạnh Tây nào dám dễ,

Sức mạnh nhỏ toàn thể cùng lo.

Xưa nay độc lập, tự do,

Phải giành mà lấy, ai cho không mình.

Vận Tổ quốc lênh đênh đường ấy,

Mình không lo, nhờ cậy vào ai…

Và trong thực tế, năm 1913, nữ sĩ Trần Kim Phụng là một trong những người đóng vai trò “hộ giá” Kỳ ngoại hầu Cường Để từ Nhật Bản về nước, đi nhiều nơi vùng Đồng bằng sông Cửu Long, vận động tài chính và du học sinh cho phong trào Đông Du, trong đó có Cao Lãnh.