Trần Kim Xuyến – người phát Tuyên ngôn ra ba thứ tiếng và nằm lại bên những trang tài liệu

Ngày 15 tháng 9 năm 1945, từ một cơ quan thông tin vừa được thành lập, toàn văn bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được phát đi bằng ba thứ tiếng: Việt, Anh và Pháp.

Những bản tin ấy không chỉ dành cho đồng bào trong nước. Chúng còn mang lời tuyên bố về quyền độc lập của dân tộc Việt Nam đến với thế giới.

Người trực tiếp phụ trách cơ quan phát đi những dòng tin lịch sử ấy là Trần Kim Xuyến. Khi đó, ông mới 24 tuổi.

Trần Kim Xuyến sinh năm 1921 tại xã Sơn Mỹ, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Ông lớn lên giữa không khí đấu tranh sôi nổi của phong trào Xô-viết Nghệ Tĩnh. Những cuộc biểu tình, những đợt đàn áp và tinh thần kiên cường của người dân quê hương đã sớm tác động đến nhận thức của người thanh niên trẻ.

Là người ham học, Trần Kim Xuyến theo học Trường Quốc học Vinh và tốt nghiệp loại ưu. Sau đó, ông được bổ làm Phán sự tại tỉnh Bắc Giang.

Công việc trong bộ máy hành chính không khiến ông đứng ngoài đời sống của nhân dân. Tại Bắc Giang, Trần Kim Xuyến tổ chức Hội Truyền bá quốc ngữ, tham gia hoạt động hướng đạo và vận động quyên góp giúp đỡ đồng bào bị thiên tai.

Việc dạy người dân biết chữ khi ấy mang ý nghĩa lớn hơn một hoạt động giáo dục thông thường. Biết đọc, biết viết giúp người dân tiếp cận báo chí, truyền đơn và những tư tưởng mới. Mỗi lớp học quốc ngữ cũng có thể trở thành nơi gieo những hạt giống đầu tiên của lòng yêu nước.

Năm 1943, Trần Kim Xuyến về Hà Nội hoạt động cách mạng.

Năm 1944, ông bị thực dân Pháp bắt và giam tại nhà tù Hỏa Lò. Ngày 9 tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp. Lợi dụng tình thế hỗn loạn, Trần Kim Xuyến cùng một số đồng chí tổ chức vượt ngục.

Ra khỏi nhà tù, ông lập tức tiếp tục tuyên truyền, xây dựng cơ sở và chuẩn bị cho cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội.

Cách mạng Tháng Tám thành công đặt ra một loạt nhiệm vụ hoàn toàn mới. Chính quyền cách mạng không chỉ cần tiếp quản công sở và duy trì trật tự. Một Nhà nước độc lập còn phải có hệ thống thông tin của chính mình để truyền đạt chủ trương đến nhân dân, đấu tranh với những luận điệu xuyên tạc và nói với thế giới về đất nước Việt Nam mới.

Ngày 22 tháng 8 năm 1945, tại Bắc Bộ phủ, nhà báo Xuân Thủy tổ chức một cuộc họp để xây dựng các cơ quan thông tin, tuyên truyền. Trần Kim Xuyến được giao xây dựng bộ máy của Bộ Thông tin Tuyên truyền và trực tiếp phụ trách Việt Nam Thông tấn xã.

Ông đồng thời tham gia công việc thành lập Đài Phát thanh quốc gia cùng Trần Lâm và Chu Văn Tích. Đây là những nền móng ban đầu của Thông tấn xã Việt Nam và Đài Tiếng nói Việt Nam ngày nay.

Công việc phải được tiến hành trong thời gian rất gấp.

Nhân lực thiếu, thiết bị còn thô sơ, tình hình chính trị và quân sự đặc biệt phức tạp. Chính quyền cách mạng vừa ra đời phải cùng lúc chống nạn đói, nạn mù chữ và nguy cơ ngoại xâm. Trong hoàn cảnh ấy, mỗi bản tin chính xác, kịp thời đều có ý nghĩa củng cố lòng tin của nhân dân.

Ngày 15 tháng 9 năm 1945, Việt Nam Thông tấn xã chính thức phát đi toàn văn Tuyên ngôn Độc lập bằng tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Pháp.

Sự kiện này được xem là dấu mốc ra đời của Thông tấn xã Việt Nam.

Dưới sự phụ trách của Trần Kim Xuyến, cơ quan thông tấn tuyên truyền những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước; vận động nhân dân chống “giặc đói”, “giặc dốt” và giặc ngoại xâm; cổ vũ Tuần lễ Vàng, công trái quốc gia cùng phong trào Nam tiến chi viện cho đồng bào Nam Bộ.

Những bản tin bằng tiếng nước ngoài còn giúp nhân dân thế giới hiểu rõ hơn lập trường chính nghĩa và khát vọng độc lập của Việt Nam.

Tháng 1 năm 1946, Trần Kim Xuyến trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I tại khu vực Bắc Giang. Ở tuổi 25, ông là một trong những đại biểu trẻ nhất của Quốc hội nước Việt Nam mới.

Nhưng nền độc lập vừa giành được đã đứng trước thử thách nghiêm trọng.

Ngày 19 tháng 12 năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ. Các cơ quan trung ương phải nhanh chóng rời Hà Nội, chuyển máy móc, phương tiện và tài liệu về vùng hậu phương để tiếp tục hoạt động.

Trần Kim Xuyến tham gia tổ chức di chuyển toàn bộ cơ sở vật chất kỹ thuật cùng những tài liệu quan trọng của Nha Thông tin Việt Nam về khu vực chùa Trầm, huyện Chương Mỹ.

Đó không chỉ là những tập giấy hành chính. Trong số tài liệu được sơ tán có những bản tin, hồ sơ và phương tiện phục vụ hoạt động thông tin của chính quyền kháng chiến. Nếu bị phá hủy hoặc rơi vào tay đối phương, hoạt động tuyên truyền và liên lạc có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Sáng ngày 3 tháng 3 năm 1947, quân Pháp phát hiện đài phát sóng của ta tại khu vực chùa Trầm. Máy bay, xe tăng và bộ binh được huy động tiến công.

Trong tình thế nguy cấp, Trần Kim Xuyến tình nguyện ở lại chỉ huy việc sơ tán tài liệu.

Giữa làn đạn, ông cùng đồng đội chuyển tài liệu ra khỏi khu vực nguy hiểm và tìm nơi cất giấu. Khi công việc vừa hoàn thành, Trần Kim Xuyến trúng đạn liên thanh tại khu vực Đầm Sen, xã Ngọc Sơn, huyện Chương Mỹ.

Theo tư liệu được Báo Nhân Dân công bố, trước khi hy sinh, ông còn cố hô:

“Việt Nam hoàn toàn độc lập muôn năm! Hồ Chủ tịch muôn năm!”

Ông nằm xuống khi mới 26 tuổi.

Trần Kim Xuyến trở thành nhà báo đầu tiên và cán bộ thông tấn đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hy sinh trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ông cũng là một trong những đại biểu Quốc hội khóa I đầu tiên ngã xuống vì Tổ quốc.

Ngày 19 tháng 3 năm 1947, Bộ Nội vụ ban hành giấy truy tặng, ghi nhận Trần Kim Xuyến là một cán bộ mẫn cán, có năng lực và sáng kiến, có công lớn trong việc tổ chức Nha Thông tin Việt Nam.

Ngày 23 tháng 4 năm 1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh truy tặng ông Huân chương Kháng chiến hạng Nhất. Về sau, ông còn được truy tặng Huân chương Độc lập hạng Nhì.

Cuộc đời Trần Kim Xuyến chỉ kéo dài 26 năm. Nhưng trong quãng đời ngắn ngủi ấy, ông đã để lại hai hình ảnh đặc biệt.

Hình ảnh thứ nhất là người thanh niên đứng bên những máy phát tin, đưa Tuyên ngôn Độc lập của Việt Nam ra thế giới bằng ba thứ tiếng.

Hình ảnh thứ hai là người cán bộ ở lại giữa vòng vây, đưa những tập tài liệu cuối cùng đến nơi an toàn trước khi ngã xuống.

Ông đã dùng thông tin để bảo vệ nền độc lập.

Và khi cần thiết, ông dùng chính sinh mạng mình để bảo vệ những dòng tin của đất nước.