Trần Lê (tên thật là Nguyễn Cúc) – một trong những người đặt nền móng cho phong trào cách mạng nơi thành phố ngàn hoa.

Trong ký ức của những người già ở xứ sương mù, Đà Lạt thập niên 1940 không chỉ có hoa đào, biệt thự hay những con dốc mơ màng trong mây. Đó còn là một Đà Lạt ngầm sục sôi, nơi những hạt giống cách mạng đầu tiên được gieo xuống lòng đất cao nguyên. Và người bền bỉ cầm chiếc cuốc khai phá ấy chính là đồng chí Trần Lê (tên thật là Nguyễn Cúc) – một trong những người đặt nền móng cho phong trào cách mạng nơi thành phố ngàn hoa.

Những năm cuối thập niên 1930, Trần Lê khi đó là một thanh niên trí thức trẻ, mang trong mình trái tim nhiệt huyết và tấm lòng đau xót trước cảnh nước mất nhà tan. Đà Lạt thời bấy giờ được thực dân Pháp xây dựng thành "thủ đô mùa hè", một nơi nghỉ dưỡng xa hoa cho giới quan lại và tư bản, nhưng đằng sau vẻ tráng lệ ấy là cuộc sống lầm than của hàng ngàn phu đồn điền, công nhân làm đường, viên chức nhỏ và người lao động nghèo. Nhận rõ bản chất đó, đồng chí Trần Lê đã chọn con đường dấn thân, âm thầm tìm cách kết nối những tâm hồn đồng điệu.

Cuộc hành trình bắt đầu từ những bước chân lặng lẽ. Không khí Đà Lạt đêm xuống lạnh buốt giá, nhưng tại những ngôi nhà gỗ nhỏ nằm khuất sau những đồi thông bên dòng Cam Ly hay khu ấp Ánh Sáng, ngọn lửa ấm áp của tình đồng chí lại được thắp lên. Đồng chí Trần Lê khéo léo nhập vai, khi là một người bạn tâm giao, khi là người đồng nghiệp chân thành để tiếp cận tầng lớp công nhân, viên chức và thanh niên tri thức. Đồng chí hiểu rằng, muốn cách mạng bùng cháy, trước hết phải làm cho nhân dân hiểu được giá trị của tự do và tinh thần đoàn kết.

Bằng sự kiên trì và tài trí của mình, đồng chí Trần Lê đã cùng các đồng chí nòng cốt từng bước xây dựng nên những cơ sở cách mạng bí mật đầu tiên tại Đà Lạt. Những tờ truyền đơn được in ấn thô sơ nhưng chứa đựng sức mạnh vô hình bắt đầu chuyền tay nhau trong đêm. Những buổi truyền bá chữ Quốc ngữ, những cuộc trò chuyện dưới hình thức hội đồng đồng hương, nhóm đọc sách... thực chất là nơi gieo mầm lý tưởng cộng sản.

Đặc biệt, trong tầng lớp công nhân và viên chức – những người hàng ngày trực tiếp chịu sự áp bức và chèn ép của bộ máy chính quyền colonial, đồng chí Trần Lê đã khơi dậy được ý thức tự giác đấu tranh. Đồng chí chỉ ra rằng: "Muốn sống, chúng ta phải nắm tay nhau." Dưới sự lãnh đạo sâu sát và tài tình của đồng chí, các phong trào đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, đòi tăng lương, giảm giờ làm của công nhân đồn điền, thợ xe, cùng sự hưởng ứng mạnh mẽ của lực lượng thanh niên, học sinh đã liên tục bùng nổ.

Năm 1945, khi thời cơ lịch sử đến, những hạt giống mà đồng chí Trần Lê và các đồng sự dày công vun trồng đã đơm hoa kết trái. Lực lượng công nhân, viên chức và thanh niên Đà Lạt – vốn đã được rèn luyện và tổ chức chặt chẽ từ trước – đã đồng loạt đứng lên, hòa cùng dòng người cuồn cuộn làm nên thắng lợi lịch sử của Tổng khởi nghĩa tháng Tám tại Lâm Đồng, đập tan ách thống trị hàng thập kỷ của thực dân phong kiến.

Dòng thời gian trôi qua, Đà Lạt nay đã đổi thay rực rỡ, nhưng câu chuyện về đồng chí Trần Lê – người cán bộ kiên trung, trí tuệ, người lãnh đạo gần gũi của phong trào công nhân và thanh niên – vẫn sống mãi như một bản hùng ca giữa đại ngàn Tây Nguyên. Những dấu chân lặng lẽ của đồng chí trên các con dốc năm xưa đã trở thành một phần lịch sử vẻ vang, nhắc nhở thế hệ hôm nay về ngọn lửa cách mạng chưa bao giờ tắt trên đỉnh cao nguyên.