Trần Ngọc Long – người trở lại Quảng Trị để tìm tên đồng đội
Năm 1972, khi cuộc chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị bước vào những ngày khốc liệt nhất, Trần Ngọc Long là Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 48, Sư đoàn 320. Nhập ngũ từ năm 18 tuổi, từng chiến đấu ở nhiều chiến trường Bắc - Trung - Nam, nhưng trong ký ức của ông, 81 ngày đêm Thành cổ vẫn là trận chiến khốc liệt nhất. Tháng 7 và tháng 8/1972, tuyến phòng ngự quanh Thành cổ liên tục bị bom pháo đánh phá. Hai bên giằng co từng mét đất; có những thời điểm khoảng cách giữa ta và địch chỉ khoảng 50-70m. Ban ngày, đối phương tìm cách lấn vào trận địa, ban đêm bộ đội ta tổ chức tập kích, đẩy chúng ra khỏi những vị trí vừa chiếm được. Với cương vị tiểu đoàn trưởng, ông phải thường xuyên theo dõi tình hình từng chốt, tổ chức lực lượng và nhận quân bổ sung. Nhưng quân số vừa được bổ sung cũng nhanh chóng bị tổn thất. Có những chiến sĩ từ miền Bắc mới vượt qua sông Thạch Hãn, chưa kịp tham gia trận đánh nào đã hy sinh. Thậm chí, có người chưa kịp biết mình thuộc đơn vị nào. Những người lính ấy bước vào Quảng Trị với nhiệt huyết của tuổi trẻ nhưng chỉ trong thời gian rất ngắn đã nằm lại trên trận địa.
Trong những ngày trực tiếp chỉ huy chiến đấu, điều khiến Trần Ngọc Long ám ảnh nhất là việc đồng đội hy sinh nhưng không phải lúc nào cũng có thể được mai táng một lần. Bom pháo liên tục cày xới Thành cổ khiến những phần mộ tạm thời nhiều lần bị hất tung. Người sống phải vừa chiến đấu vừa tìm cách đưa đồng đội về nơi an toàn nhất có thể. Có trường hợp một chiến sĩ được chôn cất xong, sau một trận pháo lại bị đất đá vùi lấp hoặc thi thể bị đánh bật lên. Những người còn lại tiếp tục tìm kiếm, mai táng lại rồi trở về vị trí chiến đấu. Trong điều kiện đó, việc xác định chính xác danh tính và vị trí hy sinh của từng người gần như là một nhiệm vụ bất khả thi. Trần Ngọc Long nhớ nhiều đồng đội không chỉ qua tên tuổi mà qua những câu chuyện rất cụ thể. Có người là cán bộ chỉ huy, có người là chiến sĩ trẻ mới vào chiến trường, có người vừa bị thương đã tìm cách trở lại đơn vị. Một trường hợp khiến ông đặc biệt day dứt là Lang Sỹ Thủy, người dân tộc Thái ở Như Xuân, Thanh Hóa. Sau khi bị thương gãy cánh tay phải và được đưa về quê an dưỡng, khi vết thương chưa lành hẳn, anh đã mượn xe đạp của chị gái, vượt hơn 500km để trở lại đơn vị tiếp tục chiến đấu. Sau đó, Lang Sỹ Thủy hy sinh tại Quảng Trị.
Chiến tranh kết thúc, Trần Ngọc Long trở về với cuộc sống đời thường, nhưng những người nằm lại Thành cổ không bao giờ rời khỏi ký ức của ông. Suốt ba năm, ông tìm kiếm phần mộ Lang Sỹ Thủy, lần theo những thông tin ít ỏi mà đồng đội còn nhớ. Ông còn tìm đến nơi chiếc xe đạp mà Lang Sỹ Thủy từng mượn để vào chiến trường, cuối cùng tìm được người đang giữ chiếc xe ấy. Sau này, chiếc xe đạp của người liệt sĩ được lưu giữ tại Bảo tàng Quân sự Việt Nam. Nhưng đó chỉ là một trong nhiều câu chuyện khiến ông tiếp tục công việc tìm kiếm đồng đội. Khi tham gia xây dựng cuốn sách “Huyền thoại Thành cổ Quảng Trị”, nơi lưu danh hàng nghìn anh hùng, liệt sĩ hy sinh trong 81 ngày đêm, ông đi tìm từng dòng tên, đối chiếu từng thông tin. Có gia đình chỉ biết người thân thuộc Sư đoàn 320 và đã nhiều lần đi tìm hài cốt ở Tây Nguyên, nhưng qua Trần Ngọc Long mới biết người thân của mình thực tế đã hy sinh tại Thành cổ Quảng Trị. Với trường hợp liệt sĩ Khuất Bá Văn, chính ông là người trực tiếp mai táng trong chiến tranh. Nhiều năm sau, ông cùng gia đình đi tìm lại phần mộ nhưng chỉ có thể mang về một nắm đất, bởi sau hàng chục năm, địa hình đã thay đổi và người nằm xuống đã hòa vào đất đai Thành cổ.
Điều đáng trân trọng ở Trần Ngọc Long là sau khi chiến tranh kết thúc rất lâu, ông vẫn không coi việc tìm đồng đội là chuyện của quá khứ. Ông trở lại Quảng Trị nhiều lần, gặp các cựu chiến binh, tìm đến cơ quan chức năng, rồi đi vào những xóm làng để xác minh thông tin về từng liệt sĩ. Có khi việc tìm kiếm chỉ bắt đầu từ một cái tên chưa đầy đủ hoặc một địa chỉ đã thay đổi sau nhiều lần điều chỉnh địa giới. Ông phải đối chiếu với gia đình, đồng đội và những tài liệu còn lại để xác định cho chính xác. Trong người ông vẫn còn mảnh đạn, mỗi khi trái gió trở trời lại đau nhức, nhưng ông vẫn nhiều lần từ Hà Nội vào Quảng Trị, có chuyến vài ngày, có chuyến kéo dài nửa tháng. Với ông, mỗi cái tên được xác minh là một người lính được trở lại với gia đình sau nhiều năm im lặng. Ông từng đề xuất khắc tên các liệt sĩ vào từng viên gạch tại Thành cổ, bởi trong suy nghĩ của người cựu tiểu đoàn trưởng, Quảng Trị nói chung và Thành cổ nói riêng là một “nấm mồ tập thể”. Hơn nửa thế kỷ sau những ngày chiến đấu, Trần Ngọc Long vẫn trở lại vùng đất ấy, không còn với khẩu súng hay bản đồ tác chiến mà với một mục đích khác: tìm lại tên tuổi của những người từng đứng dưới quyền mình, từng chiến đấu bên cạnh mình và đã nằm lại nơi đây. Câu chuyện của ông vì thế không chỉ là câu chuyện của một người lính sống sót sau chiến tranh, mà còn là câu chuyện về trách nhiệm của người còn sống đối với người đã khuất. Những trận đánh có thể đã lùi xa, những chiến hào có thể đã biến mất, nhưng ký ức về từng người lính vẫn được gìn giữ qua những con người như Trần Ngọc Long.
