Trần Ngỗi (Giản Định Đế) và ngọn lửa chống Minh của nhà Hậu Trần

Trần Ngỗi (Giản Định Đế) và ngọn lửa chống Minh của nhà Hậu Trần

Vào đầu thế kỷ XV, sau khi nhà Hồ thất bại trước cuộc xâm lược của nhà Minh, đất nước Đại Việt rơi vào ách đô hộ tàn bạo. Chính quyền phương Bắc lập bộ máy cai trị hà khắc, siết chặt ách bóc lột và thi hành chính sách diệt hạ văn hóa tàn nhẫn. Giữa đêm đen mất nước, các cựu thần nhà Trần cùng đông đảo sĩ phu, nhân dân khắp nơi đã kiên cường đứng lên tìm đường giải phóng dân tộc. Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động đó, Trần Ngỗi – một người con của vua Trần Nghệ Tông, từng giữ chức Ý Yên vương thời Trần – đã dấy binh chống giặc, giương cao ngọn cờ trung hưng và trở thành vị vua đầu tiên của triều Hậu Trần với niên hiệu Giản Định Đế.

Mùa thu năm 1407, Trần Ngỗi bí mật quy tụ lực lượng tại vùng Yên Mô, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Tháng 10 năm đó, ông chính thức xưng đế tại Mô Độ, đặt niên hiệu là Giản Định. Sự kiện này mang ý nghĩa chính trị đặc biệt quan trọng, bởi việc khôi phục danh xưng triều Trần đã tạo ra một ngọn cờ chính thống, có sức hút mạnh mẽ đối với các sĩ phu yêu nước và quần chúng nhân dân đang căm giận ách tàn bạo của quân xâm lược. Từ khắp các vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Nam Định, nhiều hào trưởng và danh tướng đã tìm về hội quân dưới trướng Giản Định Đế, trong đó tiêu nổi bật nhất là Quốc công Đặng Tất và Đồng bình chương sự Nguyễn Cảnh Chân.

Dưới sự chỉ huy của Giản Định Đế cùng sự phụ tá đắc lực của Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân, lực lượng Hậu Trần phát triển nhanh chóng, liên tục tiến công giải phóng nhiều vùng đất rộng lớn ở khu vực dải đất miền Trung và đồng bằng sông Hồng. Đỉnh cao chiến công của triều Giản Định Đế là trận Bô Cô lẫy lừng diễn ra vào tháng 12 năm 1408 tại địa bàn tỉnh Nam Định ngày nay. Nhận thấy nguy cơ lan rộng của cuộc khởi nghĩa, tướng nhà Minh là Lương Thế Kiệt cùng Trương Phụ đã huy động hàng vạn quân tinh nhuệ theo hai đường thủy bộ tiến xuống phía Nam nhằm đập tan lực lượng Hậu Trần.

Trước sức mạnh của địch, Giản Định Đế cùng Quốc công Đặng Tất đã bình tĩnh bố trí trận địa mai phục hiểm hóc tại khu vực Bô Cô. Khi quân Minh lọt vào tầm khống chế, quân ta từ các hướng đồng loạt xông ra cự chiến, đánh dạt đội hình đối phương. Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt, quân Hậu Trần đại thắng, tiêu diệt tại trận tướng giặc Lương Thế Kiệt, buộc Trương Phụ phải tháo chạy hỗn loạn về co cụm cố thủ tại thành Đông Quan. Chiến thắng Bô Cô đã làm nức lòng nhân dân cả nước, giội một gáo nước lạnh vào ý chí xâm lược của nhà Minh và đưa uy danh của Hậu Trần lên đến đỉnh cao.

Tuy nhiên, ngay trên đỉnh cao thắng lợi, bi kịch nội bộ đã nảy sinh do những bất đồng về mặt chiến lược. Sau chiến thắng Bô Cô, Giản Định Đế muốn thừa thắng xông lên, tập trung toàn bộ lực lượng tiến thẳng vào trung tâm Đông Quan để giải phóng hoàn toàn đất nước. Trái lại, Quốc công Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân lại giữ quan điểm thận trọng hơn. Hai ông cho rằng quân Minh tuy vừa thua đau nhưng lực lượng còn rất đông tại các thành lũy phía Bắc, nếu tiến quân ngay khi chưa củng cố hậu phương thì rất dễ rơi vào thế gọng kìm nguy hiểm. Hai vị tướng đề nghị tạm thời củng cố vùng đất vừa giải phóng, chiêu mộ thêm binh sĩ rồi mới chia đường tiến đánh.

Sự khác biệt về quan điểm chiến thuật đã bị các nịnh thần xung quanh vua lợi dụng để gièm pha, kích động sự nghi kỵ. Mất đi sự sáng suốt cần thiết, Giản Định Đế đã đưa ra một quyết định sai lầm tột cùng vào đầu năm 1409: cho sát hại hai trụ cột kiệt xuất của triều đình là Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân. Hành động này đã gây ra chấn động dữ dội trong nội bộ nghĩa quân, làm tổn thương sâu sắc lòng tin của tướng sĩ và khiến lực lượng Hậu Trần rơi vào suy yếu nghiêm trọng.

Bất bình trước hành động nông nổi của vua, con trai Đặng Tất là Đặng Dung cùng con trai Nguyễn Cảnh Chân là Nguyễn Cảnh Dị đã rước một người hoàng thân khác là Trần Quý Khoách lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Trùng Quang Đế. Nhận thức được sai lầm chết người của mình và trước nguy cơ nhà Minh đưa viện binh sang phục hận, Giản Định Đế đã chấp nhận nhường ngôi cho Trùng Quang Đế và lùi về làm Thái thượng hoàng để hai bên hợp lực chống giặc. Mặc dù tinh thần hòa giải phần nào được khôi phục, nhưng thời cơ chiến lược thuận lợi nhất đã trôi qua.

Năm 1409, nhà Minh cử Trương Phụ mang đại quân sang tăng viện. Trong các đợt tấn công ác liệt của địch tại vùng núi Ninh Bình, lực lượng Hậu Trần bị tổn thất nặng nề. Thái thượng hoàng Giản Định Đế bị quân Minh bắt giữ và đưa về Yên Kinh. Ông đã trút hơi thở cuối cùng trong chốn lao tù nơi đất khách.

Nhìn lại lịch sử, Giản Định Đế Trần Ngỗi là một nhân vật mang trọn bi kịch của thời đại. Dù mắc phải sai lầm nghiêm trọng trong việc xử lý mối quan hệ với các trụ cột công thần, khiến cuộc kháng chiến chịu tổn thất lớn, nhưng công lao giương cao ngọn cờ chống xâm lược và chiến công Bô Cô lẫy lừng của ông vẫn là một trang sử kiên cường, góp phần nuôi dưỡng ngọn lửa yêu nước của dân tộc Việt Nam trong những năm tháng đen tối nhất dưới ách đô hộ nhà Minh.