Trần Nhân Tông – vị vua anh minh, tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm

Trần Nhân Tông (1258-1308) là vị hoàng đế thứ ba của nhà Trần, người vừa có công lao to lớn trong sự nghiệp giữ nước, vừa để lại di sản văn hóa - tư tưởng đặc sắc khi trở thành vị tổ sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng Phật giáo mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam.

Trên cương vị hoàng đế, Trần Nhân Tông đã cùng vua cha Trần Thánh Tông và Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh bại cuộc xâm lược quy mô lớn của đế quốc Nguyên Mông vào các năm 1285 và 1287-1288. Trước thế giặc hung hãn, ông đã triệu tập Hội nghị Diên Hồng, hỏi ý kiến các bô lão trong cả nước về việc nên hòa hay nên đánh, để rồi toàn thể hội nghị đồng thanh hô vang "Đánh!" – thể hiện tinh thần đoàn kết toàn dân tộc, phát huy sức mạnh của cả nước đồng lòng chống giặc ngoại xâm, một minh chứng sinh động cho tư tưởng "lấy dân làm gốc" của triều đại nhà Trần.

Sau khi lãnh đạo đất nước giành thắng lợi vẻ vang, ổn định triều chính, năm 1293 Trần Nhân Tông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông rồi lui về làm Thái thượng hoàng, tiếp tục tham gia chỉ đạo những việc quốc gia đại sự và có công lớn trong việc mở mang bờ cõi phương Nam bằng biện pháp hòa hiếu, gả công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm Thành để đổi lấy hai châu Ô, Lý (vùng Thừa Thiên Huế - Quảng Trị ngày nay).

Năm 1299, ông xuất gia tu hành tại núi Yên Tử (Quảng Ninh), sáng lập nên Thiền phái Trúc Lâm – dòng thiền Phật giáo đầu tiên mang bản sắc riêng của người Việt, kết hợp nhuần nhuyễn tinh thần nhập thế tích cực với triết lý giải thoát của đạo Phật, trở thành Phật hoàng Trần Nhân Tông, đệ nhất tổ Thiền phái Trúc Lâm. Tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm nhấn mạnh việc tu tâm ngay trong đời sống trần thế, gắn đạo với đời, khác biệt với nhiều dòng thiền khác chú trọng ẩn dật, thể hiện tinh thần nhập thế đặc trưng của văn hóa Việt Nam.

Cuộc đời Trần Nhân Tông là sự kết hợp hài hòa hiếm có giữa một vị minh quân lỗi lạc trên chính trường, một nhà quân sự - ngoại giao tài ba, và một bậc chân tu đạt đạo, để lại di sản vừa về mặt lịch sử dựng nước giữ nước, vừa về mặt tư tưởng - văn hóa tâm linh, xứng đáng là một trong những nhân vật lịch sử vĩ đại và toàn diện nhất của dân tộc Việt Nam.