Trần Nhân Tông - Vị vua anh minh và Đệ nhất Tổ Thiền phái Trúc Lâm
Trong chiều dài lịch sử ngàn năm văn hiến của dân tộc, Quốc hoàng Trần Nhân Tông (1258 – 1308) vĩ đại không chỉ bởi sự nghiệp giữ nước hiển hách mà còn bởi tầm vóc triết học, tâm linh kiệt xuất. Ông là biểu tượng trọn vẹn của tư tưởng "cư sĩ giữa đời", một bậc minh quân cứu nước và là nhà sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam.
Sinh ra và lớn lên trong thời kỳ hoàng kim của nhà Trần, Ngộ Không (tên khai sinh Trần Khâm) bộc lộ trí tuệ thiên bẩm và tư tưởng thiền học từ sớm. Lên ngôi năm 1279 khi mới 21 tuổi, ông nhanh chóng đối mặt với thử thách sinh tử của dân tộc: cuộc xâm lược lần thứ hai và thứ ba của đế quốc Mông - Nguyên – thế lực quân sự hùng mạnh bậc nhất thế giới thời bấy giờ. Với tài thao lược, tinh thần đoàn kết toàn dân thông qua Hội nghị Diên Hồng lịch sử, vua Trần Nhân Tông cùng Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo đã lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh tan hàng chục vạn quân xâm lược, làm nên những chiến công lẫy lừng trên sông Bạch Đằng, Tây Kết, Hàm Tử. Chiến thắng ấy không chỉ bảo vệ nền độc lập dân tộc mà còn khẳng định khí phách Đại Việt trên trường quốc tế.
Tuy nhiên, điều làm nên sự đặc biệt của Trần Nhân Tông chính là sự buông bỏ đỉnh cao. Năm 1293, khi đất nước thái bình, ông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông để trở thành Thái thượng hoàng, rồi chính thức xuất gia lên núi Yên Tử tu hành vào năm 1299. Tại đây, ông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, hợp nhất các dòng thiền trước đó thành một tổ chức Phật giáo thống nhất mang tinh thần Việt.
Tư tưởng Phật giáo của Trần Nhân Tông không hề xa rời thực tế hay lánh đời gõ mõ. Ông đề xướng tinh thần "Cư lạc đạo" (Sống giữa đời vui đạo) và "Hòa đồng trần" (Hòa ánh sáng vào bụi trặn) – khuyến khích con người tu tâm, tích đức ngay trong cuộc sống sinh hoạt và lao động hằng ngày, cống hiến cho xã hội thay vì trốn chạy thực tại. Sau khi xuất gia, ông vẫn đi khắp nơi giảng dạy đạo lý, khuyên dân từ bỏ hủ tục, thực hành mười điều thiện và góp phần củng cố mối quan hệ hòa hiếu với các nước láng giềng.
Trần Nhân Tông tạ thế năm 1308 tại am Ngoạ Vân, để lại cho hậu thế không chỉ một di sản lịch sử hào hùng mà còn là một kho tàng văn hóa, thơ ca và triết học sâu sắc. Hành trạng của ông – từ một vị vua cứu nước đến một vị Tổ sư Phật giáo – là tấm gương sáng ngời về tinh thần nhập thế, lòng từ bi và bản lĩnh Việt Nam.
