Trần Nhật Duật - Danh tướng xuất sắc triều Trần

Thời điểm này, Bộ thống soái tối cao nhà Trần đã có một kế hoạch chiến lược và sẵn sàng triển khai thực hiện. Thoát Hoan chiếm được kinh thành Thăng Long nhưng đến cuối tháng 4-1285, đội quân xâm lược hết lương thực, ốm đau, mệt mỏi thời tiết, sức chiến đấu giảm sút. Nắm chắc thời cơ, vua Trần quyết định mở cuộc phản công lớn. Mục tiêu đầu tiên là tiêu diệt các đồn trại do quân địch đóng dọc bờ sông Hồng, đoạn qua vùng đất Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên.

Cuối tháng 5-1285, Trần Nhật Duật được giao là tổng chỉ huy tiến công tiêu diệt cứ điểm Hàm Tử thuộc huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên (nay thuộc xã Triệu Việt Vương, tỉnh Hưng Yên). Trong trận đánh này, bên cạnh đại bộ phận quân sĩ nhà Trần, Trần Nhật Duật còn sử dụng binh sĩ người Tống. Số binh sĩ này được Trần Nhật Duật thu nạp khi trấn thủ ở Tuyên Quang, Hà Giang, Yên Bái. Họ là những người không chịu sống dưới sự thống trị của quân xâm lược Mông Cổ, đã sang Đại Việt cùng quân và dân ta chống kẻ thù chung.

Sử cũ ghi: "Riêng quân của Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật có cả người Tống, cầm cung tên chiến đấu. Thượng hoàng sợ các quân có thể không phân biệt được, sai người dụ rằng: Đó là quân Thát của Chiêu Văn Vương, đừng sợ hãi, tưởng có quân Thát, tiếng nói và y phục giống nhau". Quân Mông-Tống sang giúp Đại Việt nên tinh thần hoang mang, mất hết nhuệ khí chiến đấu, thừa cơ quân Trần dũng mãnh tiến công, cứ điểm nhanh chóng bị tiêu diệt.

Sau chiến thắng Hàm Tử, Trần Nhật Duật chỉ huy quân sĩ chi viện cho đội quân Trần Quang Khải tiêu diệt địch ở Chương Dương, huyện Thường Tín (nay là xã Chương Dương, TP Hà Nội), tiếp đó tiến vào giải phóng Thăng Long. Ngày 24-6-1285, Trần Nhật Duật đem quân sĩ tham gia trận đánh quyết định do vua Trần trực tiếp chỉ huy, tiêu diệt hơn 50.000 quân địch ở Tây Kết (tỉnh Hưng Yên), góp phần kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống quân Mông-Nguyên lần thứ hai (năm 1285).

Đất nước vừa được giải phóng, quân và dân Đại Việt chưa kịp khắc phục hậu quả chiến tranh thì lại phải đối phó với nguy cơ cuộc chiến tranh xâm lược mới đang đến gần. Tháng 7-1286, vua Trần ra lệnh cho các tôn thất, vương hầu, tướng lĩnh chiêu mộ thêm quân lính, sắm sửa vũ khí, đóng chiến thuyền, luyện tập sẵn sàng chiến đấu. Dưới quyền Quốc công tiết chế Trần Hưng Đạo, các tướng nhận nhiệm vụ đưa quân đến trấn giữ ở những hướng địch có thể tấn công. Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật, một vị tướng trẻ được lệnh chỉ huy một đạo quân lên vùng Bạch Hạc (Việt Trì, Phú Thọ) chuẩn bị đánh chặn quân địch từ Vân Nam (Trung Quốc) tiến xuống.

Cuối năm 1287, quân Mông-Nguyên chia làm 3 cánh từ Quảng Tây, Vân Nam, Quảng Đông mở cuộc chiến tranh xâm lược Đại Việt lần thứ ba. Về vai trò của đội quân do Trần Nhật Duật chỉ huy quân sĩ trong cuộc kháng chiến này, sử sách cũ chép lại còn quá ít. Chỉ biết rằng, trên hướng Tây Bắc, ngày 11-12-1287, cánh quân Vân Nam, do Hữu thừa Ái Lỗ chỉ huy tiến đến Bạch Hạc bị Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật chỉ huy 4 vạn quân chặn đánh quyết liệt ở cửa quan Mộc Ngột (Việt Trì, Phú Thọ). Sau một thời gian chiến đấu tiêu diệt nhiều sinh lực địch, Trần Nhật Duật nhận được lệnh lui quân về hội với quân Triều đình. Tiếp đó, trong trận Bạch Đằng (ngày 9-4-1288), dưới quyền chỉ huy của Trần Hưng Đạo, cánh quân của Trần Nhật Duật đã góp phần cùng quân và dân ta làm nên chiến thắng Bạch Đằng lịch sử, góp phần kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Mông-Nguyên lần thứ ba (1287-1288).

Như vậy, Chiêu Văn Vương Trần Nhật Duật là một tướng trẻ trong kháng chiến chống Mông-Nguyên lần thứ hai và thứ ba, nhưng đã chứng tỏ được tài năng về quân sự, là một trong những trụ cột xuất sắc trong hàng ngũ tướng lĩnh triều Trần, chỉ huy quân sĩ chiến đấu dưới quyền vị tổng chỉ huy thiên tài Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và Thượng tướng Thái sư Trần Quang Khải. Trần Nhật Duật đã tỏ rõ là một vị tướng có tài, chỉ huy quyết đoán, xử trí các tình huống chiến đấu linh hoạt, sắc sảo. Nỗ lực vượt qua điều kiện khó khăn, hiểm nghèo, giữ vững quyền chủ động, phản công kịp thời, kiên quyết và liên tục, giành thắng lợi vẻ vang.