-Trận Như Nguyệt (1077) – Bản tuyên ngôn độc lập 'Nam quốc sơn hà'

Trong lịch sử chống ngoại xâm thời phong kiến, Trận chiến trên sông Như Nguyệt năm 1077 dưới sự chỉ huy thiên tài của Thái úy Lý Thường Kiệt đứng vững như một kiệt tác về nghệ thuật quân sự phòng thủ - phản công, đập tan dã tâm xâm lược của 30 vạn quân Tống và khẳng định đĩnh đạc chủ quyền thiêng liêng của dân tộc.

Năm 1075, nhận thấy nhà Tống đang tích trữ lương thảo tại Ung Châu nhằm chuẩn bị xâm lược nước ta, Lý Thường Kiệt đã thực hiện chiến lược "Tiên phát chế nhân" (chủ động tiến công trước để phá thế mạnh của địch), đem quân đánh sang đất Tống phá hủy các kho lương rồi chủ động rút về nước xây dựng tuyến phòng thủ. Ông chọn sông Như Nguyệt (một đoạn sông Cầu thuộc Bắc Ninh ngày nay) để đắp tuyến đê phòng thủ kiên cố bằng đất gạch, phía ngoài đóng cọc tre dày đặc.

Đầu năm 1077, 30 vạn quân Tống do Tướng Quách Quỳ chỉ huy tràn sang xâm lược. Khi đến bờ bắc sông Như Nguyệt, quân Tống bị chặn đứng hoàn toàn trước tuyến phòng thủ kiên cố của ta. Nhiều lần Quách Quỳ cho đóng bè vượt sông nhưng đều bị quân nhà Lý đánh bật xuống nước, thương vong vô số. Quân Tống rơi vào thế tiến bãi lùi tiêm, lương thực cạn kiệt, dịch bệnh hoành hành.

Chính trong đêm tối mịt mùng giữa lòng trận địa, từ trong đền thờ Trương Hống, Trương Hát bên bờ sông Như Nguyệt, một giọng ngâm thơ vang dội, hào hùng cất lên vang vọng khắp sông núi:

"Nam quốc sơn hà Nam đế cư / Tuyệt nhiên định phận tại thiên thư / Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm / Nhữ đẳng hành khán thủ bại hư".

Bài thơ thần Nam quốc sơn hà – bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc – đã thổi bùng chí khí chiến đấu của quân dân nhà Lý, đồng thời giáng một đòn tâm lý làm hoảng loạn tột độ tinh thần quân Tống. Ngay sau đó, Lý Thường Kiệt phát lệnh tổng phản công, đánh tan đại quân Quách Quỳ, buộc nhà Tống phải chấp nhận giảng hòa và rút quân về nước, giữ vững vẹn toàn bờ cõi Đại Việt.