“Trận Phố Ràng” – Trần Đăng và những trang ký sự giữa Chiến dịch Sông Thao năm 1949

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – Chiến dịch Sông Thao, tháng 6 năm 1949.
Phần 1: Phố Ràng – một mắt xích trên tuyến phòng thủ của quân Pháp

Tháng 6 năm 1949.

Chiến tranh chống thực dân Pháp bước vào một giai đoạn ngày càng quyết liệt.

Ở vùng Tây Bắc, Phố Ràng thuộc huyện Bảo Yên, Lào Cai ngày nay, giữ một vị trí quan trọng.

Đồn Phố Ràng nằm trên một khu đồi cao, khống chế cả đường bộ lẫn đường sông. Đây là một mắt xích trong hệ thống phòng thủ của quân Pháp trên tuyến Nghĩa Lộ – Bảo Hà – Phố Ràng – Nghĩa Đô – Yên Bình.

Vị trí ấy khiến Phố Ràng trở thành một mục tiêu quan trọng của Chiến dịch Sông Thao.

Muốn phá vỡ tuyến phòng thủ của địch, quân ta phải đánh vào những điểm như thế.

Nhưng Phố Ràng không phải một cứ điểm dễ dàng.

Đồn có công sự, hào sâu, hỏa lực và các vị trí phòng thủ kiên cố.

Phía sau những lớp công sự ấy là quân Pháp và lực lượng phụ thuộc.

Phía trước là những người lính Việt Nam đang chuẩn bị bước vào một trận đánh mà họ biết chắc sẽ rất khốc liệt.

Và trong đội hình những người chuẩn bị đi vào trận đánh ấy có một người không chỉ mang theo vũ khí.

Ông còn mang theo sổ tay và cây bút.

Đó là Trần Đăng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về khu vực đồn Phố Ràng và dấu tích chiến trường tại thị trấn Phố Ràng, huyện Bảo Yên, Lào Cai. Nguồn ảnh tham khảo: Báo Nhân Dân và các tư liệu lịch sử địa phương. Những hình ảnh hiện còn chủ yếu là di tích, dấu tích sau chiến tranh; không gán ảnh hiện tại thành ảnh chụp đúng thời điểm năm 1949.

Phần 2: Trần Đăng – người phóng viên không đứng ngoài trận đánh

Trần Đăng tên thật là Đặng Trần Thi, sinh ngày 11-11-1921 tại làng Đăm, Tây Tựu, Hà Nội.

Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tham gia công tác cách mạng.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông làm việc trong cơ quan quân đội và đến năm 1948 trở thành phóng viên mặt trận của báo Vệ Quốc quân – tiền thân của Báo Quân đội nhân dân.

Đó là một nghề đặc biệt nguy hiểm.

Người phóng viên phải đi theo bộ đội.

Phải nhìn.

Phải nghe.

Phải ghi.

Và phải trở về với những trang viết.

Nhưng Trần Đăng không chỉ đi đến nơi an toàn để nghe kể lại.

Ông có mặt trong nhiều chiến dịch.

Năm 1948, ông theo bộ đội vào vùng địch hậu Ba Chẽ, Tiên Yên; từng bị phỉ bắn bị thương ở chân.

Nhưng khi vừa trở về căn cứ, gặp một đơn vị đang hành quân lên biên giới Việt – Trung, ông lại tiếp tục đi.

Thói quen của ông được những người cùng thời nhớ lại rất rõ:

vừa đi, vừa đọc, vừa viết.

Ông ghi chép cả cuộc sống của nhân dân, bộ đội, sách báo, những trang báo tường, báo liếp của các đơn vị.

Và điều đặc biệt hơn:

ông cố gắng viết đúng những gì mình nhìn thấy.

Nhà văn Nguyễn Đình Thi từng nhận xét rằng Trần Đăng đã chuyển từ những trang tùy bút thiên về cảm xúc sang loại ký sự bám sát hiện thực, mô tả cuộc sống và chiến đấu của bộ đội.

Vì vậy, khi đến Phố Ràng, Trần Đăng không phải một người khách đến xem chiến trường.

Ông đến với tư cách một phóng viên mặt trận và một người lính cầm bút.

Phần 3: Trước giờ xung phong – những người lính im lặng trong rừng

“Trận Phố Ràng” đặc biệt ở chỗ Trần Đăng không bắt đầu bằng những lời hô hào lớn lao.

Ông đưa người đọc đến rất gần với những người lính.

Rừng.

Nứa.

Đường dốc.

Những người đang ngồi chờ giờ xuất kích.

Mỗi người một việc.

Một người nhìn đồng hồ.

Một người chuẩn bị vũ khí.

Một người kiểm tra trang bị.

Một người im lặng quan sát.

Những chi tiết ấy được giữ lại trong ký sự như những mảnh nhỏ của một buổi chiều trước trận đánh.

Có người trẻ đến mức còn say mê nhìn một chiếc lá tre trên tay.

Có những người lính không nói chuyện lớn tiếng.

Không phải vì họ không có gì để nói.

Mà vì họ đang tập trung vào một điều:

trận đánh sắp bắt đầu.

Những chi tiết ấy rất đáng quý.

Bởi nếu chỉ viết:

“Quân ta chuẩn bị tấn công.”

thì người đọc chỉ biết một sự kiện.

Nhưng khi nhìn thấy một người lính kiểm tra đôi giày, người khác giữ chặt cán mác, người khác lặng lẽ nhìn đồng hồ…

chúng ta bắt đầu nhìn thấy con người phía sau sự kiện.

Đó chính là tài năng của Trần Đăng.

Ông không biến người lính thành một biểu tượng vô hình.

Ông cho họ một gương mặt.

Một cử chỉ.

Một sự hồi hộp.

Một khoảnh khắc rất đời thường trước khi bước vào nơi có thể không trở về.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về bộ đội Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp, dùng để tái hiện không khí chuẩn bị chiến đấu. Nguồn tham khảo: Thông tấn xã Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân và các kho ảnh lịch sử. Không khẳng định những người trong ảnh là các chiến sĩ xuất hiện trong ký sự của Trần Đăng.

Phần 4: 6 giờ chiều ngày 24-6-1949 – trận đánh bắt đầu

Theo tư liệu lịch sử, trận Phố Ràng bắt đầu vào khoảng 6 giờ chiều ngày 24-6-1949.

Bộ chỉ huy Chiến dịch Sông Thao tập trung các đơn vị để đánh vào đồn Phố Ràng.

Các tiểu đoàn 11, 54 và 79 được huy động trong trận đánh. Trong đó Tiểu đoàn 11, thuộc Đại đoàn 308, giữ vai trò chủ công.

Pháo binh được sử dụng để chế áp hỏa lực địch.

Tiểu đoàn 11 chia thành nhiều hướng tiến công.

Những người lính rời vị trí chờ đợi.

Rừng bắt đầu chuyển động.

Những bước chân vốn được giữ thật nhẹ trước đó giờ hướng về phía đồn.

Và từ đây, những gì Trần Đăng ghi lại không còn là câu chuyện của một người quan sát.

Ông đi vào trận đánh.

Các nguồn tư liệu về Phố Ràng đều ghi nhận Trần Đăng tham gia xung kích và trực tiếp chứng kiến trận đánh.

Điều ấy giải thích vì sao ký sự có một sức nóng đặc biệt.

Ông không viết về những tiếng súng đã nghe kể lại.

Ông viết về một trận đánh mình đã đứng trong đó.

Khói súng.

Tiếng nổ.

Những người lính tiến lên.

Những người bị thương.

Những vị trí phải giành giật.

Tất cả trở thành chất liệu của trang viết.

Và phía sau mỗi dòng chữ là nguy hiểm thật sự.

Chú thích ảnh: Một trong những tư liệu hình ảnh nổi tiếng nhất về trận Phố Ràng là bức “Xung phong” của nhiếp ảnh gia Nguyễn Tiến Lợi, ghi lại cảnh chiến sĩ ta xung phong trong trận đánh. Báo Nhân Dân cho biết bức ảnh ban đầu mang tên “Trận Phố Ràng” và được chụp trong chiến dịch năm 1949. Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân và các tuyển tập ảnh lịch sử.

Phần 5: Bốn mươi giờ giữa khói lửa

Trận Phố Ràng không kết thúc nhanh chóng.

Theo hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trận đánh diễn ra quyết liệt khoảng 40 giờ; quân địch dựa vào hệ thống công sự vững chắc và chống cự rất ngoan cố. Cuối cùng, Tiểu đoàn 11 và Tiểu đoàn 54 phối hợp tiêu diệt hoàn toàn quân địch tại cứ điểm.

Các nguồn lịch sử địa phương xác định sau hơn hai ngày giao tranh, đến ngày 26-6-1949, quân ta làm chủ trận địa.

Bốn mươi giờ.

Đối với lịch sử quân sự, đó có thể là một con số.

Nhưng đối với người lính, bốn mươi giờ ấy dài hơn rất nhiều.

Đó là những giờ phút phải đối diện với hỏa lực từ công sự.

Là lúc phải vượt qua những chướng ngại.

Là lúc người bên cạnh có thể bị thương.

Là lúc không ai biết chính xác mình sẽ còn đứng đến khi nào.

Và Trần Đăng ở đó.

Ông nhìn người lính tiến lên.

Nhìn họ chiến đấu.

Nhìn những hy sinh.

Nhìn sự căng thẳng của một trận công đồn thực sự.

Đây chính là chỗ “Trận Phố Ràng” vượt khỏi một bản tin chiến sự.

Một bản tin có thể cho biết:

trận đánh diễn ra bao lâu, lực lượng nào tham gia, kết quả thế nào.

Nhưng Trần Đăng cố gắng cho người đọc thấy:

người lính đã sống như thế nào trong những giờ phút ấy.

Chú thích ảnh: Dấu tích còn lại của đồn Phố Ràng, gồm công sự, hầm và lô-cốt. Nguồn: Báo Nhân Dân và tư liệu địa phương. Những dấu tích này giúp hình dung địa hình phòng thủ mà bộ đội phải đối mặt trong trận đánh năm 1949.

Phần 6: Điều Trần Đăng muốn giữ lại không chỉ là chiến thắng

Nếu chỉ đọc “Trận Phố Ràng” để biết quân ta đã thắng, chúng ta mới đọc được một phần.

Điều đáng chú ý hơn là cách Trần Đăng nhìn người lính.

Ông không chỉ nhìn thấy những người chiến thắng.

Ông nhìn thấy họ trước khi chiến thắng.

Khi họ còn hồi hộp.

Khi họ chờ đợi.

Khi họ phải đối mặt với một hệ thống công sự kiên cố.

Khi họ mệt mỏi.

Khi họ vẫn giữ được sự lạc quan.

Bộ đội trong trang viết của Trần Đăng không phải những con người được tô vẽ thành những nhân vật không có khuyết điểm.

Họ rất đời thường.

Nhưng chính sự đời thường ấy làm lòng dũng cảm của họ trở nên thuyết phục.

Báo Quân đội nhân dân đánh giá Trần Đăng là một trong những cây bút sớm xây dựng hình tượng người chiến sĩ – anh Bộ đội Cụ Hồ trong văn học cách mạng. Riêng “Trận phố Ràng” khắc họa nổi bật hình tượng người đại đội trưởng cùng đời sống chiến đấu của bộ đội.

Đó cũng là điều khiến những trang ký của ông vẫn còn giá trị.

Ông không chỉ ghi:

“Quân ta thắng.”

Ông cố gắng trả lời câu hỏi:

Ai đã làm nên chiến thắng ấy?

Câu trả lời là những con người.

Những người lính vô danh.

Những người đã đi vào trận đánh.

Có người trở về.

Có người không trở về.

Và tất cả đều góp một phần vào chiến thắng Phố Ràng.

Chú thích ảnh: Tư liệu về bộ đội Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp, đặc biệt không khí chiến đấu của các đơn vị chủ lực. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Thông tấn xã Việt Nam và các kho ảnh lịch sử. Ảnh minh họa hình tượng người lính trong tác phẩm, không xác nhận danh tính từng người.

Phần 7: Phố Ràng – chiến thắng mở một cánh cửa trên chiến trường Tây Bắc

Chiến thắng Phố Ràng không phải một trận đánh đơn lẻ không có ý nghĩa rộng hơn.

Việc đánh chiếm cứ điểm này giúp phá vỡ một mắt xích trong tuyến phòng thủ của quân Pháp ở khu vực Tây Bắc.

Các tư liệu lịch sử địa phương cho biết chiến thắng Phố Ràng góp phần tạo điều kiện để quân ta tiếp tục tiến công các vị trí khác, mở rộng vùng giải phóng và đưa Chiến dịch Sông Thao đến thắng lợi.

Với người lính, sau trận đánh vẫn còn những chặng đường khác.

Với Trần Đăng cũng vậy.

Ông không trở thành một người chỉ viết về Phố Ràng rồi dừng lại.

Cuộc chiến vẫn tiếp diễn.

Ông tiếp tục đi.

Tiếp tục viết.

Năm 1949, ông còn tham gia Chiến dịch Đường số 4 và thực hiện phóng sự “Trên Đường số 4, 15 cây số Thất Khê – Lũng Phầy”.

Đây là lý do chúng ta cần tách bạch hai sự kiện:

Phố Ràng → Chiến dịch Sông Thao.

Đường số 4 → một chiến trường khác mà Trần Đăng cũng trực tiếp tham gia trong năm 1949.

Hai nơi khác nhau.

Hai chiến dịch khác nhau.

Nhưng đều nằm trong hành trình cuối cùng của người phóng viên mặt trận.

Chú thích ảnh: Tư liệu về chiến trường Tây Bắc và Chiến dịch Sông Thao năm 1949. Nguồn: các tài liệu lịch sử quân sự và địa phương. Hình ảnh nhằm đặt trận Phố Ràng vào bối cảnh chiến dịch rộng hơn.

Phần 8: Sáu tháng sau Phố Ràng – Trần Đăng vẫn tiếp tục đi

Đây là chi tiết cần được nhấn mạnh để tránh một nhầm lẫn rất dễ xảy ra.

Trận Phố Ràng không phải trận đánh cuối cùng trong cuộc đời Trần Đăng.

Sau tháng 6-1949, ông vẫn tiếp tục hoạt động.

Ông tham gia Chiến dịch Đường số 4.

Ông đi thực tế.

Ông tiếp tục viết.

Một đồng đội nhớ lại rằng trong thời gian sau Chiến dịch Đường số 4, Trần Đăng vẫn cặm cụi viết trong đêm, sửa đi sửa lại những trang bản thảo, cố gắng loại bỏ những gì ông cho là chưa thật sự chân thực.

Đó là một chi tiết rất đẹp.

Một người đã đi vào những trận đánh.

Nhưng sau khi trận đánh kết thúc, điều ông trăn trở lại là:

mình đã viết đúng chưa?

Đã thật chưa?

Đã phản ánh đúng người lính chưa?

Đã giữ được cái khách quan của chiến trường chưa?

Đó chính là phẩm chất nghề nghiệp của Trần Đăng.

Ông không chỉ muốn viết hay.

Ông muốn viết thật.

Và đó cũng là điều làm “Trận Phố Ràng” có sức sống lâu dài.

Bởi nó được viết bởi một người luôn tự nhắc mình phải đứng về phía hiện thực.

Phần 9: Ngày cuối cùng của Trần Đăng không diễn ra ở Phố Ràng

Cuối năm 1949.

Trần Đăng vẫn đang ở trên đường công tác.

Ngày 26-12-1949, ông hy sinh tại mặt trận biên giới phía Bắc, khi đang thực hiện nhiệm vụ trên tuyến từ Nà Lần, Văn Lãng, Lạng Sơn đi Ái Khẩu, Quảng Tây, Trung Quốc. Bảo tàng Văn học Việt Nam xác định ông đi thực hiện nhiệm vụ liên lạc với Quân Giải phóng Nhân dân Trung Hoa để bàn kế hoạch phối hợp chiến đấu chống quân Pháp.

Ông mới 28 tuổi.

Như vậy, giữa trận Phố Ràng tháng 6 và ngày ông hy sinh tháng 12 là khoảng thời gian nửa năm.

Nửa năm ấy có thêm những chuyến đi.

Những trang viết.

Những chiến dịch.

Những đêm trên đường hành quân.

Và rồi chuyến đi cuối cùng.

Điều đau lòng là trước khi hy sinh, Trần Đăng vẫn còn những dự định văn chương.

Bảo tàng Văn học Việt Nam ghi lại lời kể của nhân chứng rằng ông từng nói với đồng đội về dự định viết một câu chuyện về “cái đồi văn nghệ sĩ” ở Nà Han sau chuyến công tác.

Nhưng ông không trở về.

Một người viết chết đi.

Không chỉ những gì đã viết được giữ lại.

Mà cả những gì chưa kịp viết cũng trở thành một phần của mất mát.

Chú thích ảnh: Tư liệu về vùng biên giới Lạng Sơn và chân dung Trần Đăng. Nguồn: Bảo tàng Văn học Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân và các tư liệu lịch sử. Ảnh minh họa địa bàn hoạt động cuối đời của ông; không sử dụng ảnh dựng để mô tả khoảnh khắc hy sinh.

Phần 10: Một viên gạch thay bia mộ – ký ức cuối cùng của đồng đội

Sau khi Trần Đăng hy sinh, đồng đội an táng ông tại Văn Lãng, Lạng Sơn.

Không có một bia mộ lớn.

Không có một tượng đài.

Trong hoàn cảnh chiến tranh, họ chỉ có thể dùng một viên gạch, lấy lưỡi lê khắc tên ông lên đó để làm dấu phần mộ.

Trần Đăng.

Một cái tên được khắc vội.

Nhưng nó đã giữ lại danh tính của người nằm dưới đất.

Viên gạch ấy về sau được gia đình trao tặng Bảo tàng Văn học Việt Nam và hiện được lưu giữ như một hiện vật đặc biệt về nhà văn – liệt sĩ Trần Đăng.

Năm 1991, di hài ông được chuyển về quê hương, đặt tại Nghĩa trang liệt sĩ Từ Liêm, Hà Nội.

Bốn mươi hai năm.

Từ ngày hy sinh đến ngày trở về quê hương.

Bốn mươi hai năm ấy đủ để chiến tranh kết thúc.

Đất nước thống nhất.

Một thế hệ mới lớn lên.

Nhưng cái tên trên viên gạch vẫn còn.

Và hôm nay, khi nhìn hiện vật ấy, người ta có thể hiểu thêm một điều về chiến tranh:

nhiều người đã được chôn cất trong những điều kiện đơn sơ đến mức đau lòng.

Nhưng đồng đội vẫn cố gắng giữ lại tên họ.

Bởi mất một người đã đau.

Mất cả tên tuổi của người ấy lại càng đau hơn.

Phần 11: “Trận Phố Ràng” còn lại gì sau hơn bảy mươi năm?

Một trận đánh có thể kết thúc trong hai ngày.

Nhưng một trang ký sự có thể sống hàng chục năm.

“Trận Phố Ràng” đã làm được điều ấy.

Nó giữ lại không chỉ chiến thắng.

Nó giữ lại không khí trước trận đánh.

Giữ lại những người lính.

Giữ lại cách họ chuẩn bị.

Giữ lại những khoảnh khắc căng thẳng.

Giữ lại sự gan dạ.

Và giữ lại một phần diện mạo của cuộc chiến năm 1949.

Báo Quân đội nhân dân đánh giá “Trận phố Ràng” cùng “Một lần tới Thủ đô” và các tác phẩm khác của Trần Đăng là những sáng tác có ý nghĩa trong quá trình hình thành dòng văn học cách mạng viết về người lính.

Điều đặc biệt hơn nữa là Phố Ràng vẫn còn những dấu tích vật chất.

Những hầm ngầm.

Những lô-cốt.

Những vết đạn.

Những dấu tích của một trận đánh đã cách chúng ta hơn bảy thập niên.

Bởi vậy, khi đọc “Trận Phố Ràng”, chúng ta có thể làm một việc rất đơn giản:

Hãy tưởng tượng người viết đang đứng ở đâu đó trong khu rừng.

Trước mặt là đồn địch.

Sau lưng là đồng đội.

Trong tay là cây bút.

Và ông đang cố ghi lại những gì mắt mình nhìn thấy.

Không biết trang giấy ấy có còn được đọc hay không.

Không biết mình có trở về hay không.

Nhưng ông vẫn viết.

Chú thích ảnh: Di tích và không gian Phố Ràng hiện nay, nơi còn lưu giữ dấu tích của trận đánh ngày 24–26/6/1949. Nguồn: Báo Nhân Dân và tư liệu địa phương. Ảnh hiện tại được dùng để đối chiếu không gian lịch sử, không phải ảnh chụp năm 1949.

Lời kết: Người phóng viên bước vào trận đánh để rồi trở thành một phần của lịch sử

Có một điều rất đặc biệt khi đọc lại “Trận Phố Ràng” hôm nay.

Chúng ta biết kết quả của trận đánh.

Biết rằng quân ta thắng.

Biết rằng Phố Ràng trở thành một dấu mốc của Chiến dịch Sông Thao.

Biết rằng người viết – Trần Đăng – cuối cùng cũng hy sinh.

Nhưng những người lính trong khoảnh khắc trước trận đánh không biết tương lai sẽ như thế nào.

Họ chỉ biết mình sắp bước vào một trận công đồn.

Và Trần Đăng cũng vậy.

Ông không biết rằng tác phẩm mình viết sẽ được đọc qua nhiều thế hệ.

Không biết tên mình sẽ xuất hiện trong lịch sử văn học.

Không biết một viên gạch khắc vội tên mình sẽ trở thành hiện vật bảo tàng.

Ông chỉ biết một điều:

phải đi theo bộ đội.

Phải nhìn.

Phải ghi.

Phải viết.

Và nếu cần, phải chiến đấu.

Đó là phẩm chất làm nên thế hệ nhà văn – chiến sĩ của những năm kháng chiến.

Họ không đứng ngoài cuộc chiến để mô tả chiến tranh.

Họ bước vào chiến tranh.

Trần Đăng đã bước vào Phố Ràng.

Ông nhìn thấy những người lính trước giờ xung phong.

Nhìn thấy họ chiến đấu.

Nhìn thấy chiến thắng.

Và biến những gì mình chứng kiến thành ký sự.

Nhưng điều đáng nhớ nhất không phải chỉ là tài năng của người viết.

Mà là sự lựa chọn của một con người.

Ông có thể đã chọn một cuộc đời khác.

Ông từng học hành.

Từng làm việc ở thư viện.

Từng sống giữa sách vở.

Nhưng lịch sử đã gọi ông đến một nơi khác.

Nơi có những người lính.

Có chiến hào.

Có những con đường hành quân.

Có bom đạn.

Và có những người không trở về.

Ông đã chọn đi cùng họ.

Để rồi sáu tháng sau trận Phố Ràng, chính ông cũng nằm lại trên mặt trận biên giới.

Hai mươi tám tuổi.

Một tuổi đời quá ngắn.

Nhưng những trang viết của ông thì ở lại.

Và trong số đó, “Trận Phố Ràng” là một trong những trang viết giúp chúng ta nhìn thấy người lính năm 1949 không phải như một con số trong lịch sử, mà như một con người bằng xương bằng thịt.

Một người biết rét.

Biết mệt.

Biết hồi hộp.

Biết nhớ nhà.

Nhưng vẫn bước lên phía trước.

Và có những người đã không trở về.

Vì thế, khi chúng ta đứng trước di tích Phố Ràng hôm nay, có lẽ điều đáng làm nhất không phải là chỉ nhớ một chiến thắng.

Hãy nhớ đến những con người làm nên chiến thắng ấy.

Những người lính Tiểu đoàn Phủ Thông.

Những chiến sĩ đã tham gia trận đánh.

Những người dân địa phương đã góp sức cho kháng chiến.

Những người đã hy sinh.

Và cả người phóng viên trẻ đã đi cùng họ để kể lại câu chuyện.

Trần Đăng đã dùng cây bút để giữ lại hình ảnh người lính.

Nhưng rồi chính ông cũng trở thành một người lính nằm lại trong lịch sử.

Ngày hôm nay, chúng ta đọc những trang ký ấy trong một đất nước hòa bình.

Đó là điều mà những người ở Phố Ràng năm xưa không thể nhìn thấy.

Và có lẽ vì thế, mỗi lần đọc lại “Trận Phố Ràng”, chúng ta càng phải biết ơn.

Không phải biết ơn chiến tranh.

Mà biết ơn những con người đã buộc phải đi qua chiến tranh để đất nước có được hòa bình.

Biết ơn những người đã dành tuổi trẻ của mình cho một ngày mà họ không kịp nhìn thấy.

Và biết ơn Trần Đăng – người đã đi vào trận đánh với cây bút trong tay, để hôm nay chúng ta còn có thể hình dung được một phần những gì thế hệ ấy đã trải qua.

Phố Ràng đã im tiếng súng từ lâu.

Nhưng câu chuyện của những người từng chiến đấu ở đó vẫn còn vang.

Và chừng nào chúng ta còn kể lại, những người đã nằm xuống năm 1949 vẫn còn được gọi tên.

Trần Đăng.

Những người lính Phố Ràng.

Một thế hệ đã đi qua chiến tranh để chúng ta được sống trong hòa bình.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm chân dung Trần Đăng, di tích Phố Ràng, tư liệu ảnh “Xung phong” của Nguyễn Tiến Lợi và hiện vật viên gạch khắc tên Trần Đăng. Nguồn: Báo Quân đội nhân dân, Báo Nhân Dân và Bảo tàng Văn học Việt Nam. Trong đó, “Xung phong” là ảnh tư liệu thật về trận Phố Ràng, còn viên gạch là hiện vật thật gắn trực tiếp với phần mộ của Trần Đăng.