Trần Phú - Tổng bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam

“Hãy giữ vững chí khí chiến đấu!” – Lời nhắn nhủ của đồng chí Trần Phú trước lúc hy sinh trong nhà tù thực dân đã trở thành biểu tượng bất khuất về ý chí, bản lĩnh và lòng trung thành với lý tưởng cách mạng của người cộng sản Việt Nam. Dù cuộc đời chỉ kéo dài 27 năm, Trần Phú (1904–1931) đã để lại những dấu ấn quan trọng trong lịch sử cách mạng nước ta. Ông là Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương - tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam ngày nay, nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng và là người trực tiếp dự thảo Luận cương chính trị tháng 10/1930. Cuộc đời và sự nghiệp của ông gắn liền với quá trình xây dựng đường lối, củng cố tổ chức Đảng trong những năm đầu đầy khó khăn, thử thách.

Trần Phú sinh ra và lớn lên trong giai đoạn Việt Nam là thuộc địa của thực dân Pháp, xã hội mang tính chất thuộc địa nửa phong kiến. Nhân dân phải chịu sự áp bức, bóc lột nặng nề của thực dân và phong kiến; các phong trào yêu nước theo khuynh hướng phong kiến và tư sản lần lượt thất bại, khiến đất nước lâm vào cuộc khủng hoảng về đường lối cứu nước. Trong bối cảnh đó, sự truyền bá tư tưởng cách mạng của Nguyễn Ái Quốc đã mở ra hướng đi mới, tác động mạnh mẽ đến thế hệ thanh niên yêu nước.

Đồng chí Trần Phú sinh ngày 01/5/1904 tại thành An Thổ, phủ Tuy An, tỉnh Phú Yên (nay thuộc xã An Dân, tỉnh Đắk Lắk), quê gốc ở xã Tùng Ảnh, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Ông sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo giàu truyền thống hiếu học và lòng yêu nước. Mới hơn 4 tuổi, ông đã mồ côi cha; đến năm 6 tuổi thì mất mẹ. Tuổi thơ nhiều thiếu thốn, mất mát cùng những chứng kiến về cuộc sống khổ cực của người lao động đã góp phần hình thành trong ông tinh thần yêu nước, ý chí tự lập và nghị lực vươn lên.

Năm 1922, Trần Phú đỗ đầu kỳ thi Thành chung tại Trường Quốc học Huế, sau đó được bổ nhiệm làm giáo viên Trường Tiểu học Pháp – Việt ở Vinh (Nghệ An). Năm 1925, ông tham gia Hội Phục Việt, tổ chức sau này đổi tên thành Tân Việt Cách mạng Đảng. Quá trình hoạt động đã giúp ông từng bước tiếp cận tư tưởng cách mạng vô sản và trưởng thành về nhận thức chính trị.

Năm 1927, Trần Phú sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông của Quốc tế Cộng sản. Tại đây, ông được nghiên cứu có hệ thống chủ nghĩa Mác – Lênin, tìm hiểu phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, đồng thời được cử làm Bí thư Chi bộ nhóm cộng sản Việt Nam của trường. Đây là giai đoạn quan trọng giúp ông nâng cao trình độ lý luận và năng lực hoạt động cách mạng.

Tháng 4/1930, theo chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, Trần Phú trở về nước. Ông tiến hành khảo sát thực tế tại nhiều địa phương như Hà Nội, Nam Định, Thái Bình và Hải Phòng, sau đó được bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương lâm thời của Đảng. Việc kết hợp nghiên cứu lý luận với khảo sát thực tiễn đã giúp ông có thêm cơ sở để tham gia xây dựng đường lối cách mạng phù hợp với tình hình Đông Dương.

Trong thời gian này, tại ngôi nhà số 90 phố Thợ Nhuộm (Hà Nội), Trần Phú đã trực tiếp dự thảo Luận cương chính trị năm 1930. Địa điểm này gắn liền với một dấu mốc quan trọng trong quá trình hình thành đường lối cách mạng của Đảng và được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia ngày 13/1/1964.

Từ ngày 14 đến ngày 31/10/1930, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ nhất được tổ chức tại Hương Cảng (Trung Quốc), dưới sự chủ trì của Trần Phú. Hội nghị thông qua Luận cương chính trị, Điều lệ Đảng, quyết định đổi tên Đảng Cộng sản Việt Nam thành Đảng Cộng sản Đông Dương và bầu Trần Phú làm Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng. Khi đảm nhận trọng trách này, ông mới 26 tuổi.

Luận cương chính trị năm 1930 đã xác định những vấn đề cơ bản về chiến lược, nhiệm vụ, lực lượng và phương pháp cách mạng Đông Dương, đồng thời khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản và tinh thần đoàn kết quốc tế vô sản. Mặc dù là kết quả của quá trình thảo luận và trí tuệ tập thể tại Hội nghị, Trần Phú là người có đóng góp trực tiếp, quan trọng trong việc xây dựng văn kiện này.

Trên cương vị Tổng Bí thư, ông tiếp tục tham gia lãnh đạo, chỉ đạo các hoạt động của Trung ương Đảng, chủ trì các hội nghị quan trọng trong tháng 12/1930, tháng 1/1931 và Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ hai tại Sài Gòn vào tháng 3/1931. Ông đặc biệt quan tâm đến công tác tuyên truyền, giáo dục lý luận chính trị và củng cố tổ chức Đảng. Trong giai đoạn này, phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ, tiêu biểu là cao trào Xô viết Nghệ – Tĩnh (1930–1931), thể hiện tinh thần đấu tranh kiên cường của công nhân và nông dân dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Ngày 18/4/1931, Trần Phú bị mật thám Pháp bắt tại Sài Gòn. Dù phải chịu những trận tra tấn dã man và nhiều thủ đoạn dụ dỗ, mua chuộc, ông vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục trước kẻ thù. Do bệnh tình ngày càng nghiêm trọng, ngày 26/8/1931, ông được đưa vào Nhà thương Chợ Quán. Đến ngày 06/9/1931, đồng chí hy sinh khi mới 27 tuổi. Trước lúc mất, ông vẫn căn dặn các đồng chí của mình: “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu!”.

Trần Phú được các đồng chí cùng thời và nhân dân kính trọng như một người cộng sản kiên trung, người lãnh đạo có bản lĩnh chính trị vững vàng và tinh thần chiến đấu bất khuất. Đặc biệt, lời nhắn nhủ trước lúc hy sinh đã trở thành biểu tượng về lòng trung thành với lý tưởng cách mạng, tinh thần không khuất phục trước áp bức và sự hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc.

Xét về đóng góp lý luận, Luận cương chính trị tháng 10/1930 là văn kiện có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình xây dựng đường lối cách mạng của Đảng trong thời kỳ đầu. Văn kiện đã vận dụng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin vào hoàn cảnh Đông Dương, xác định vai trò lãnh đạo của giai cấp công nhân và phương hướng phát triển của cách mạng.

Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực, Luận cương vẫn tồn tại một số hạn chế nhất định. Văn kiện nhấn mạnh đấu tranh giai cấp và vấn đề ruộng đất, chưa đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên vị trí hàng đầu một cách thỏa đáng, đồng thời chưa đánh giá đầy đủ khả năng tham gia cách mạng của các tầng lớp khác ngoài công nhân và nông dân. Những hạn chế này phản ánh nhận thức lý luận của Đảng trong giai đoạn đầu còn chưa hoàn thiện và được từng bước bổ sung, điều chỉnh trong quá trình lãnh đạo cách mạng về sau.

Mặc dù vậy, không thể phủ nhận những đóng góp quan trọng của Trần Phú trong việc xây dựng đường lối chính trị, củng cố tổ chức và nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng. Ông là một trong những nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu, để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử cách mạng Việt Nam.

Cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí Trần Phú tuy ngắn ngủi nhưng đã để lại những giá trị lịch sử sâu sắc. Ông không chỉ góp phần xây dựng Luận cương chính trị năm 1930, củng cố nền tảng chính trị, tư tưởng và tổ chức của Đảng trong những năm đầu thành lập mà còn để lại tấm gương sáng về tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và lòng trung thành với lý tưởng cách mạng. Năm 1999, hài cốt của ông được đưa từ Thành phố Hồ Chí Minh về an táng tại quê hương Hà Tĩnh; những địa điểm gắn liền với cuộc đời hoạt động cách mạng của ông như nhà số 90 phố Thợ Nhuộm và khu trại giam tại Bệnh viện Chợ Quán cũng trở thành những địa chỉ lịch sử có ý nghĩa giáo dục truyền thống.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, cuộc đời Trần Phú là bài học về tinh thần học tập, sự gắn kết giữa lý luận và thực tiễn, bản lĩnh vượt qua khó khăn và trách nhiệm cống hiến cho đất nước. Đặc biệt, lời nhắn nhủ “Hãy giữ vững chí khí chiến đấu!” vẫn còn nguyên giá trị, nhắc nhở mỗi người phải kiên định với mục tiêu, lý tưởng tốt đẹp và không ngừng nỗ lực xây dựng, phát triển quê hương, đất nước.