Trận phục kích Quốc lộ 11B của du kích xã Lê Đồng, Đoan Hùng, Phú Thọ – Dấu ấn chiến tranh du kích năm 1952

Năm 1952, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn ngày càng quyết liệt. Ở vùng trung du và miền núi phía Bắc, nhiều địa bàn vừa là nơi sản xuất, vừa là căn cứ, tuyến giao thông và địa bàn chiến đấu. Đoan Hùng khi ấy có vị trí đặc biệt quan trọng bởi đây là một trong những cửa ngõ hướng lên chiến khu Việt Bắc. Theo tư liệu tuyên truyền chính thức của huyện Đoan Hùng, trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, địa phương thường xuyên phải đối mặt với các hoạt động càn quét, đánh phá; quân và dân trong huyện đã tổ chức nhiều hình thức chiến đấu, trong đó lực lượng dân quân, du kích các xã như Lê Đồng, Hùng Sơn, Tây Sơn, Cầu Hai có những đóng góp được ghi nhận trong lịch sử địa phương. Trong bối cảnh đó, chiến tranh du kích trở thành một phương thức quan trọng để quân và dân địa phương vừa bảo vệ cơ sở, vừa từng bước tiêu hao lực lượng, phá thế kiểm soát của đối phương. Những người du kích phần lớn xuất thân từ chính làng quê của mình. Họ hiểu từng con đường, bờ ruộng, bãi cây, dòng sông và lối đi trong địa bàn. Ban ngày họ có thể là người nông dân làm ruộng, người dân đi chợ, người lao động bình thường; khi có nhiệm vụ, họ trở thành những chiến sĩ bám địa bàn, theo dõi tình hình và phối hợp với các lực lượng kháng chiến. Chính sự gắn bó với nhân dân và địa hình đã tạo nên một trong những yếu tố quan trọng của chiến tranh du kích. Đối với một trận phục kích trên tuyến giao thông, điều quan trọng không chỉ là lòng dũng cảm mà còn là khả năng nắm tình hình, giữ bí mật, kiên nhẫn chờ đợi và phối hợp giữa các thành viên trong lực lượng. Những người du kích phải hoạt động trong điều kiện trang bị hạn chế, thường phải tận dụng vũ khí có được từ nhiều nguồn và dựa vào sự hỗ trợ của nhân dân. Vì vậy, mỗi trận đánh đều là sự kết hợp giữa ý chí chiến đấu, kinh nghiệm địa phương và khả năng tổ chức lực lượng. Quốc lộ 11B trong câu chuyện về trận phục kích trở thành một phần của không gian chiến tranh ấy. Những tuyến đường giao thông trong thời kỳ chiến tranh không đơn thuần là con đường đi lại mà còn có ý nghĩa quân sự và hậu cần. Việc kiểm soát, bảo vệ hoặc làm gián đoạn hoạt động giao thông của đối phương có thể tác động đến khả năng cơ động và tiếp tế trên chiến trường. Chính vì vậy, các tuyến đường thường trở thành địa bàn mà lực lượng du kích quan tâm theo dõi và tổ chức hoạt động. Câu chuyện về du kích xã Lê Đồng phục kích trên tuyến đường năm 1952 cho thấy một nét đặc trưng của cuộc kháng chiến ở địa phương: chiến tranh không chỉ diễn ra trong những chiến dịch lớn của các đơn vị chủ lực mà còn diễn ra từng ngày trên những tuyến đường, cánh đồng và làng quê. Ở đó, lực lượng du kích giữ vai trò quan trọng trong việc bám dân, bám đất và duy trì hoạt động kháng chiến. Đằng sau mỗi trận phục kích là sự chuẩn bị âm thầm của nhiều người. Có người làm nhiệm vụ quan sát, có người vận chuyển vũ khí, có người bảo đảm liên lạc, có người trực tiếp chiến đấu. Nhân dân địa phương cũng có thể góp sức bằng việc cung cấp thông tin, che chở hoặc hỗ trợ hậu cần. Vì thế, một trận đánh của du kích không chỉ là câu chuyện của những người cầm súng mà còn phản ánh sức mạnh của cả một cộng đồng trong hoàn cảnh chiến tranh. Năm 1952 cũng là thời điểm chiến trường Đoan Hùng ghi dấu nhiều sự kiện quan trọng. Ngày 17 tháng 11 năm 1952, chiến thắng Chân Mộng – Trạm Thản diễn ra trên địa bàn huyện, trở thành một trận đánh được ghi vào lịch sử kháng chiến. Tư liệu của huyện Đoan Hùng cho biết nhiều địa danh như Lã Hoàng, Ngọc Chúc, Gò Đồn, Hữu Đô, Đại Nghĩa, Phú Thứ, Sóc Đăng, Hùng Long, Vụ Quang, Sông Lô và khu vực Cầu Hai – Chân Mộng đã trở thành những địa danh gắn với cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp. Trong dòng lịch sử chung ấy, những trận đánh quy mô nhỏ của dân quân, du kích cũng có ý nghĩa riêng. Chúng tạo nên sức ép thường xuyên trên địa bàn, giúp duy trì thế chủ động của phong trào và góp phần làm cho đối phương không dễ dàng kiểm soát vùng nông thôn. Đây cũng là biểu hiện sinh động của phương châm phát huy sức mạnh toàn dân trong kháng chiến. Các nghiên cứu lịch sử về chiến tranh du kích năm 1952 cho thấy lực lượng vũ trang địa phương và phong trào du kích được chú trọng xây dựng, mở rộng căn cứ, chống càn quét và kết hợp nhiều hình thức chiến đấu như phục kích, tập kích. Đối với người dân Lê Đồng, những năm tháng ấy chắc hẳn không chỉ được nhớ bằng những trận đánh. Đó còn là những ngày sản xuất trong điều kiện chiến tranh, những đêm nghe tiếng động cơ hoặc tiếng súng từ xa, những lần phải sơ tán, những cuộc chia tay và những người thân lên đường làm nhiệm vụ. Những người du kích vừa là người lính, vừa là người dân của chính làng quê mình. Họ chiến đấu để bảo vệ những mái nhà, ruộng đồng và người thân mà họ hiểu rõ hơn ai hết. Chính điều đó tạo nên sự gắn bó đặc biệt giữa lực lượng du kích và nhân dân. Nhìn lại trận phục kích Quốc lộ 11B của du kích xã Lê Đồng năm 1952, điều đáng nhớ không chỉ nằm ở diễn biến của một trận đánh cụ thể, mà còn ở hình ảnh những con người bình dị đã tham gia vào một cuộc chiến lớn của dân tộc. Họ không phải những người lính được huấn luyện trong điều kiện đầy đủ, nhưng bằng lòng yêu quê hương, sự gan dạ và kinh nghiệm được tích lũy từ thực tiễn, họ đã trở thành một phần của lực lượng kháng chiến. Những trận đánh như vậy góp phần tạo nên thế trận chiến tranh nhân dân rộng khắp, trong đó mỗi làng quê, mỗi tuyến đường và mỗi người dân đều có thể trở thành một phần của cuộc đấu tranh. Hơn bảy thập niên đã trôi qua kể từ năm 1952. Đoan Hùng hôm nay đã thay đổi, những con đường năm xưa đã mang diện mạo mới, cuộc sống của người dân đã bước sang thời kỳ hòa bình và phát triển. Nhưng ký ức về một thời chiến tranh vẫn được lưu giữ trong các tư liệu lịch sử, di tích và câu chuyện của những thế hệ đi trước. Từ câu chuyện về trận phục kích của du kích xã Lê Đồng trên Quốc lộ 11B, có thể nhìn thấy một lát cắt của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở vùng trung du Bắc Bộ: một cuộc chiến được tạo nên không chỉ bởi những chiến dịch lớn mà còn bởi hàng nghìn trận đánh, hoạt động và sự hy sinh âm thầm của quân dân ở từng địa phương. Đó là ký ức về một thế hệ đã bám đất, bám làng, góp sức bảo vệ quê hương trong những năm tháng gian khó, để hôm nay những con đường từng in dấu chiến tranh trở thành những con đường của cuộc sống hòa bình.