trận phục kích tại đèo Phương Viên (cũ)

Đoạn đường từ Phương Viên cũ lên đèo Kéo Phay dài chừng 1km, vừa hẹp lại quanh co khúc khuỷu, đèo không cao lắm, nhưng từ chân đèo đến đỉnh đèo, hai bên đường là núi cao, rừng rậm, phía bên kia đèo cũng không kém phần hiểm yếu. Dựa vào địa hình hiểm trở, hạn chế khả năng quan sát xa và ứng phó kịp thời của địch, quân ta đã bố trí trận địa mai phục ngay sát đỉnh đèo, là vị trí lợi thế, có khả năng quan sát quân địch, và cũng dễ triển khai trận địa, khi cần thì rút lui an toàn. Đúng vào lúc quân địch lọt vào trận địa mai phục, quân ta nhất loạt nổ súng, diệt tại chỗ 2 tên. Bị đánh bất ngờ, quân địch vừa nổ súng loạn xạ, vừa tháo chạy qua đèo. Trận thắng đầu tiên vừa thể hiện thắng lợi về sự hiệp đồng tác chiến giữa quân du kích với bộ đội chính quy, vừa cổ vũ mạnh mẽ tinh thần chiến đấu của quân và dân ta.

"Trận địa phục kích của ta bị lộ, quân địch tấn công dữ dội, ông Tạ anh dũng hy sinh. Tuy nhiên sau đó bộ đội ta tổ chức phản công lại, tiêu diệt 5 tên địch, buộc địch phải rút lui. Sau khi trận đánh kết thúc, ngày hôm sau tôi cùng các cụ ông lớn tuổi trong địa phương đi chợ ngang qua đèo, tại lưng đèo đoạn khe nước tôi thấy có 2 xác chết của địch nằm ở ven đường, về sau hai xác chết đó chôn cất hay di chuyển đi đâu thì tôi cũng không rõ".

Sau trận đánh tại Đèo Kéo Phay và nhiều trận khác, quân Pháp đều thất bại nặng nề, ngày 13/11/1947 chúng rút lui khỏi Chợ Đồn, vị trí đồn của chúng và sân bay được chúng xây dựng ở Phương Viên cũng bị phá bỏ. Sau khi quân Pháp rút lui khỏi nơi đây, nhân dân địa phương quay về làng bản sinh sống và khôi phục đời sống kinh tế.

Hiện nay, Quốc lộ 3B đã chạy qua Đèo Kéo Phay, đây là trục đường chính để phục vụ việc giao lưu, vận chuyển hàng hóa. Cũng vì lý do đó nên các dấu tích của sự kiện lịch sử về trận phục kích tại đèo Kéo Phay giữa bộ đội ta và quân Pháp năm 1947 hiện nay đã biến mất hoàn toàn.