Trần Quang Diệu: Chân dung vị danh tướng nhân nghĩa

Trần Quang Diệu (? – 1802) quê ở xã Hoài Thanh, huyện Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định, là phu quân của nữ tướng Bùi Thị Xuân. Ông là mẫu tướng lĩnh toàn tài: giỏi cầm quân, thông thuộc binh pháp, đồng thời là một nhà quản lý hành chính xuất sắc. Nhưng điều khiến ông ghi dấu ấn đậm nét nhất trong sử sách chính là lòng nhân nghĩa — ngay cả đối với kẻ thù bên kia chiến tuyến.

Trong chiến dịch năm 1785, Trần Quang Diệu đảm nhận việc chỉ huy các toán quân bộ binh càn quét, chặn đánh lực lượng bộ của quân Xiêm (do tướng Lục Côn chỉ huy) đi dọc bờ sông Tiền. Sự can thiệp quyết liệt của ông đã chia cắt hoàn toàn sự hỗ trợ giữa bộ binh và thủy quân địch, khiến hạm đội của Chiêu Tăng hoàn toàn bị cô lập khi rơi vào cạm bẫy hỏa công của Nguyễn Huệ.

Sự nghiệp của ông sau này gắn liền với cuộc cố thủ kiên cường tại thành Quy Nhơn. Khi chiếm được thành từ tay quân nhà Nguyễn, trân trọng sự trung liệt của tướng Nguyễn Võ Tánh (người đã tự thuẫn tiết), Trần Quang Diệu đã cho khâm liệm đối thủ theo nghi thức trang trọng và thả toàn bộ hàng binh. Năm 1802, khi bị nhà Nguyễn bắt, ông điềm nhiên từ chối lời chiêu hàng của Nguyễn Ánh với câu nói nổi tiếng: "Trung thần không thờ hai chủ, tôi theo vương triều Tây Sơn từ đầu, nay thế hết thì chết, không thể thay lòng."