TRẦN QUANG DIỆU - DANH TƯỚNG TÂY SƠN, NGƯỜI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT ĐẾN PHÚT CUỐI

TRẦN QUANG DIỆU - DANH TƯỚNG TÂY SƠN, NGƯỜI GIỮ TRỌN KHÍ TIẾT ĐẾN PHÚT CUỐI

Năm sinh - mất: Chưa rõ năm sinh - 1802

Quê quán: Có nhiều tư liệu khác nhau; thường được ghi ở Ân Tín, Hoài Ân, Bình Định; một số nghiên cứu xác định quê gốc tại An Hải, nay thuộc thành phố Đà Nẵng

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Thái phó, danh tướng Tây Sơn

Từ một võ tướng gắn bó với phong trào Tây Sơn từ những ngày đầu, Trần Quang Diệu đã trở thành một trong những danh tướng quan trọng của triều đại này. Ông từng chỉ huy những chiến dịch lớn, góp phần đánh quân Thanh năm 1789, xây dựng Phượng Hoàng Trung đô và nhiều năm trực tiếp đối đầu với quân Nguyễn ở Quy Nhơn. Đến khi triều Tây Sơn sụp đổ, ông bị bắt và đứng trước lời chiêu hàng, nhưng vẫn giữ trọn khí tiết của một người tướng đã lựa chọn trung thành với triều đại mình phụng sự.

Tượng thờ Thái phó Trần Quang Diệu trong Điện thờ Tây Sơn tam kiệt (Bảo tàng Quang Trung, Bình Định)

(Nguồn: Wikipedia)

T

rần Quang Diệu là một trong những võ tướng nổi bật nhất của phong trào Tây Sơn. Cho đến nay, quê quán và thân thế thuở nhỏ của ông vẫn còn có những cách lý giải khác nhau. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia từng ghi nhận ông quê ở xã Ân Tín, huyện Hoài Ân, Bình Định; trong khi một số tư liệu nghiên cứu sau này cho rằng ông vốn tên Trần Văn Đạt, quê ở làng An Hải, thuộc vùng đất nay là thành phố Đà Nẵng. Chính sự khác biệt trong tư liệu khiến những năm tháng đầu đời của ông vẫn còn nhiều khoảng trống. Tuy nhiên, các nguồn đều thống nhất rằng ông sớm tham gia phong trào Tây Sơn và trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của triều đại này.

Ngay từ thời trẻ, Trần Quang Diệu đã có mối quan hệ gắn bó với anh em Tây Sơn, đặc biệt là Nguyễn Nhạc. Trong bối cảnh phong trào Tây Sơn ngày càng phát triển mạnh từ năm 1771, ông dần trưởng thành qua chiến trận và trở thành một võ tướng có năng lực. Ông cũng gặp Bùi Thị Xuân, người sau này trở thành người bạn đời và cùng ông đi qua những năm tháng hào hùng nhưng cũng đầy bi kịch của triều Tây Sơn. Hai người về sau được xem là một cặp tướng lĩnh tiêu biểu, cùng góp sức xây dựng và bảo vệ triều đại Tây Sơn.

Năm 1788, khi quân Thanh tiến vào Đại Việt, Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung và nhanh chóng tổ chức cuộc hành quân ra Bắc. Trần Quang Diệu cùng nhiều tướng lĩnh Tây Sơn tham gia vào cuộc chiến chống quân Thanh. Đầu xuân Kỷ Dậu 1789, quân Tây Sơn tiến công thần tốc, đánh tan lực lượng Thanh tại Ngọc Hồi, Đống Đa và giải phóng Thăng Long. Trần Quang Diệu cùng Bùi Thị Xuân và nhiều tướng lĩnh khác đã góp phần vào thắng lợi chung của chiến dịch. Chiến thắng này trở thành một trong những chiến công quân sự lớn nhất của phong trào Tây Sơn.

Sau chiến thắng năm 1789, Trần Quang Diệu không chỉ tiếp tục đảm nhiệm vai trò của một vị tướng trên chiến trường mà còn được giao những nhiệm vụ quan trọng trong việc xây dựng đất nước. Ông được giao làm Đốc trấn Nghệ An và phụ trách công việc xây dựng Phượng Hoàng Trung đô. Đây là dự định lớn của vua Quang Trung nhằm xây dựng một trung tâm chính trị mới ở Nghệ An. Việc một võ tướng được giao những trọng trách như vậy cho thấy sự tin tưởng của Quang Trung đối với Trần Quang Diệu không chỉ nằm ở khả năng cầm quân mà còn ở năng lực tổ chức và quản lý.

Năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời khi triều Tây Sơn đang đứng trước nhiều nhiệm vụ lớn. Trước đó, trong thời gian lâm bệnh, Quang Trung từng triệu Trần Quang Diệu từ Nghệ An về Phú Xuân để bàn việc dời đô. Sau khi Nguyễn Quang Toản lên ngôi, lấy niên hiệu Cảnh Thịnh, Trần Quang Diệu tiếp tục được trọng dụng và được phong Thái phó. Từ một võ tướng trên chiến trường, ông còn đảm nhận những công việc quan trọng trong triều đình, trong đó có việc phụ trách văn thư, lệnh thị.

Những năm sau đó, Trần Quang Diệu trở lại chiến trường và trở thành một trong những người chỉ huy chủ lực của Tây Sơn trong cuộc đối đầu kéo dài với quân Nguyễn. Năm 1793, quân Nguyễn tiến ra bao vây thành Quy Nhơn, nơi Nguyễn Nhạc đang cai quản. Trần Quang Diệu được giao đem quân thủy bộ vào giải vây. Từ năm 1794 cho đến năm 1802, ông cùng Võ Văn Dũng nhiều lần trực tiếp đối đầu với quân Nguyễn tại vùng Quy Nhơn và các khu vực lân cận. Đây là giai đoạn ông dành phần lớn thời gian cho chiến trận, trong khi triều Tây Sơn ngày càng phải đối mặt với sức ép quân sự ngày càng lớn.

Đỉnh điểm của cuộc đối đầu diễn ra vào đầu năm 1800. Trần Quang Diệu chỉ huy bộ binh, phối hợp với thủy binh của Võ Văn Dũng tiến vào cửa Thị Nại. Quân Nguyễn do Võ Tánh chỉ huy rút vào thành Bình Định cố thủ. Trần Quang Diệu cho xây dựng hệ thống bao vây và tổ chức vây thành trong thời gian kéo dài hơn một năm. Quân Tây Sơn từng bước siết chặt vòng vây khiến quân trong thành rơi vào tình trạng khốn quẫn. Cuối cùng, Võ Tánh tự sát và Ngô Tùng Châu cũng tự vẫn. Thành Bình Định rơi vào tay quân Tây Sơn vào năm 1801.

Sau khi chiếm được thành, Trần Quang Diệu đã có một hành động được nhiều tư liệu ghi nhận và ca ngợi. Ông không trả thù những người đã chống lại mình. Trái lại, ông cho thu nhặt hài cốt Võ Tánh và Ngô Tùng Châu để an táng, đồng thời tha cho các tướng sĩ và binh lính đầu hàng. Trong bối cảnh chiến tranh khốc liệt, cách hành xử ấy cho thấy một khía cạnh khác của vị tướng Tây Sơn: bên cạnh khả năng cầm quân, ông còn được nhắc đến bởi cách đối xử nhân hậu với những người bại trận.

Nhưng chiến thắng ở Bình Định không thể cứu vãn tình thế chung của Tây Sơn. Quân Nguyễn ngày càng mạnh và từng bước tiến ra phía Bắc. Năm 1802, Nguyễn Ánh chiếm được Phú Xuân rồi tiếp tục tiến quân ra Nghệ An. Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng buộc phải bỏ thành Quy Nhơn, đưa quân theo đường thượng đạo qua Lào để ra Nghệ An, với ý định hội quân cùng vua Cảnh Thịnh. Đây là một cuộc hành quân vô cùng gian khổ. Đoàn quân vốn đông đảo dần bị hao hụt vì địa hình hiểm trở, bệnh tật, thiếu lương thực và sự truy đuổi của quân Nguyễn.

Khi đến Nghệ An, Trần Quang Diệu và lực lượng còn lại tiếp tục tìm cách chống giữ. Tuy nhiên, cục diện lúc này đã thay đổi hoàn toàn. Triều Tây Sơn nhanh chóng sụp đổ. Trần Quang Diệu cùng nhiều tướng lĩnh bị quân Nguyễn bắt giữ. Bùi Thị Xuân sau đó cũng bị bắt. Hai vợ chồng, từng là những người góp phần tạo nên sức mạnh của Tây Sơn, giờ đây cùng đứng trước hồi kết của một triều đại mà họ đã dành phần lớn cuộc đời để phụng sự.

Sau khi bị bắt, Trần Quang Diệu được Nguyễn Ánh tìm cách chiêu hàng. Một vị tướng từng nhiều lần lập chiến công, lại có kinh nghiệm và tài năng quân sự, chắc chắn là người mà triều Nguyễn muốn thu phục. Nhưng Trần Quang Diệu đã từ chối. Một số tư liệu ghi lại lời đáp nổi tiếng của ông với ý rằng người trung thần không thể thờ hai vua; nếu được tha, ông chỉ muốn trở về làm một người dân bình thường, cày ruộng và nộp thuế, chứ không nhận chức tước của triều đại mới. Dù câu chữ trong các nguồn có thể khác nhau, điểm chung của câu chuyện là Trần Quang Diệu không chấp nhận đầu hàng hay thay đổi sự trung thành của mình.

Năm 1802, Trần Quang Diệu bị xử tử sau khi triều Tây Sơn hoàn toàn thất bại. Các tư liệu về hình thức hành quyết ông không hoàn toàn thống nhất: có nguồn ghi bị xử chém, trong khi một số nguồn khác ghi hình thức xử tử khắc nghiệt hơn. Vì vậy, khi nhắc đến những giây phút cuối đời của ông, cần phân biệt giữa các ghi chép khác nhau thay vì khẳng định một chi tiết duy nhất như một sự thật tuyệt đối. Điều chắc chắn là ông đã kết thúc cuộc đời sau khi từ chối lời chiêu hàng và giữ trọn sự trung thành với triều Tây Sơn.

Trần Quang Diệu vì thế được hậu thế nhớ đến không chỉ như một danh tướng có nhiều chiến công mà còn bởi cách ông đối xử với người bại trận và sự kiên định trong những ngày cuối cùng. Ông từng đứng giữa những trận chiến quyết liệt của thời Tây Sơn, nhưng sau khi giành thắng lợi vẫn cho an táng đối thủ và tha cho binh lính đầu hàng. Đến khi chính mình thất thế, ông lại không lựa chọn đổi lấy sự sống bằng việc thay đổi lập trường. Cuộc đời ông, cùng với Bùi Thị Xuân, trở thành một trong những câu chuyện bi tráng nhất gắn với sự hình thành và sụp đổ của triều Tây Sơn.

Cuộc đời Trần Quang Diệu để lại cho hậu thế bài học về bản lĩnh, lòng trung thành và cách ứng xử với con người ngay cả trong hoàn cảnh đối đầu. Ông cho thấy một người cầm quân không chỉ được nhớ đến bởi những trận đánh mình giành chiến thắng, mà còn bởi cách mình đối xử với đối thủ và cách mình giữ gìn phẩm giá khi đứng trước nghịch cảnh. Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện của Trần Quang Diệu nhắc nhở rằng tài năng cần đi cùng đạo đức, sức mạnh cần đi cùng trách nhiệm và trong những thời điểm khó khăn, bản lĩnh của một con người được thể hiện qua khả năng giữ vững những giá trị mà mình tin tưởng.