Trần Quang Diệu – Vị tướng tài của Tây Sơn

Trần Quang Diệu (1746 - 1802) là một trong Tây Sơn Thất Hổ tướng của nhà Tây Sơn nổi tiếng với tài cầm quân đánh trận. Ông cùng với vợ là nữ tướng Bùi Thị Xuân đã tham gia nhiều trận chiến đánh giặc ngoại xâm và bảo vệ vương triều Tây Sơn. Đặc biệt, trong trận chiến thành Quy Nhơn, ông đã tha chết cho binh lính dưới trướng Võ Tánh, được người đời sau đánh giá là chính trực, nhân nghĩa. Dưới triều vua Cảnh Thịnh, Trần Quang Diệu từng giữ đến chức Thái Phó
Năm 1802, ông bị vua Gia Long bắt và xử tử lột da sống, vợ con bị voi giày chết. Dòng họ thân tộc phải đổi sang họ Nguyễn để tránh tội. Sinh thời, Trần Quang Diệu và Thoại Ngọc Hầu là đôi bạn thân. Sau khi mất, mộ ông được đặt bên trong lăng Thoại Ngọc Hầu. Điều đặc biệt là Thoại Ngọc Hầu lại phục vụ chúa Nguyễn Ánh, kẻ thù không đội trời chung đã hủy diệt nhà Tây Sơn.
Trần Quang Diệu tên thật là Trần Văn Đạt,  sinh ra ở làng An Hải, thuộc huyện Diên Phước, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc quận Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng), con trai của ông Trần Tấn và bà Phan Thị Hy. Lúc còn nhỏ, Trần Quang Diệu học văn võ từ nhiều vị sư phụ khác nhau. Trần Quang Diệu gặp ông lão Diệp Đình Tòng trên núi Kim Sơn, học được môn võ sử dụng đại đao. Theo học thầy được năm năm thì sư phụ mất. 

Lúc này, Trần Quang Diệu nghe danh tiếng Nguyễn Nhạc mở sòng bạc ở Kiên Mỹ là người có chí lớn bèn đến nương nhờ. Tương truyền, trên đường đến tìm Nguyễn Nhạc, Trần Quang Diệu bị cọp dữ tấn công. Trong thời khắc hiểm nguy, ông được bà Bùi Thị Xuân cứu. Sau này, cả hai nên duyên vợ chồng, được Nguyễn Nhạc đích thân làm chủ hôn, có một cô con gái tên là Trần Thị Cúc (Bích Xuân).

Vào thời điểm này, đất nước Việt Nam đang trong cảnh chiến tranh liên miên giữa 2 tập đoàn quân phiệt lớn,  lịch sử gọi là Trịnh Nguyễn phân tranh. Trong bối cảnh đó, ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ phất cờ khởi nghĩa gọi là phong trào Tây Sơn. Vì đã có mối liên hệ từ sớm với Nguyễn Nhạc nên Trần Quang Diệu tham gia phong trào Tây Sơn từ rất sớm.

Năm 1773, Trần Quang Diệu có công tham gia đánh hạ thành Quy Nhơn. Năm 1778, ông được phong là Thiếu phó dưới triều Nguyễn Nhạc, bắt đầu cho một chuỗi thành công trong sự nghiệp cầm quân của mình. Năm 1785, Trần Quang Diệu đã góp công lớn vào chiến thắng Rạch Gầm - Xoài Mút, tiêu diệt 4 vạn quân Xiêm. Đây là một trong những trận đánh chống giặc ngoại xâm nổi tiếng nhất trong lịch sử Việt Nam.

Vào năm 1789, ông đã đóng vai trò quan trọng trong chiến thắng của quân Tây Sơn trước quân đội nhà Thanh, giải phóng Thăng Long. Trong đoàn quân Tây Sơn, Trần Quang Diệu được chỉ huy đạo trung quân. Sau khi đại phá quân Thanh, Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế lập nên triều đại nhà Tây Sơn. Về phần Trần Quang Diệu, ông được phong làm Đốc trấn Nghệ An, trông coi việc xây dựng thành Phượng Hoàng trung đô.