TRẦN QUỐC TOẢN – HOÀI VĂN HẦU TUỔI TRẺ TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG NGUYÊN

Trần Quốc Toản là một nhân vật thuộc tôn thất nhà Trần, sống vào nửa sau thế kỷ XIII. Chính sử gọi ông là Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. So với nhiều nhân vật cùng thời như Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn hay Trần Quang Khải, những thông tin còn lại về cuộc đời Trần Quốc Toản khá ít. Sử sách không ghi rõ năm sinh, quê quán, tên cha mẹ cũng như nhiều chi tiết về thời niên thiếu của ông. Vì vậy, việc giới thiệu nhân vật cần dựa chủ yếu vào những sự kiện mà chính sử đã ghi nhận, tránh lấy các chi tiết từ tiểu thuyết, truyện kể và tác phẩm nghệ thuật về sau làm dữ kiện lịch sử.

Trần Quốc Toản trưởng thành trong thời kỳ Đại Việt đứng trước sức ép ngày càng lớn của nhà Nguyên. Sau cuộc tiến công của quân Mông Cổ năm 1258, triều Trần vẫn phải duy trì quan hệ với thế lực phương Bắc trong một hoàn cảnh phức tạp. Đến năm 1271, Hốt Tất Liệt lập ra nhà Nguyên. Năm 1279, quân Nguyên hoàn thành việc đánh bại Nam Tống. Từ đây, nguy cơ nhà Nguyên tiếp tục mở rộng xuống phía nam trở nên ngày càng rõ rệt.

Đại Việt dưới triều vua Trần Nhân Tông từng bước chuẩn bị đối phó. Năm 1282, trước những dấu hiệu cho thấy chiến tranh có thể xảy ra, triều đình triệu tập các vương hầu và quan lại để bàn kế bảo vệ đất nước. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng vào mùa đông, tháng 10 năm 1282, vua ngự ra bến Bình Than, đóng tại vụng Trần Xá, họp vương hầu và bách quan để bàn kế công thủ, đồng thời chia quân đóng giữ những nơi hiểm yếu. Đây là sự kiện ngày nay thường được gọi là Hội nghị Bình Than.

Chính tại sự kiện này, tên tuổi Trần Quốc Toản được sử sách ghi lại một cách nổi bật. Là người thuộc tôn thất, ông có mặt trong khu vực diễn ra cuộc họp nhưng do còn trẻ nên không được tham dự việc bàn bạc của các vương hầu và quan lại. Việc không được dự bàn trong thời điểm đất nước đứng trước nguy cơ chiến tranh khiến Trần Quốc Toản rất tức giận.

Theo ghi chép được lưu truyền từ chính sử, nhà vua đã ban cho ông một quả cam. Khi rời khỏi nơi hội họp, vì tức giận trước việc mình chưa được dự bàn việc nước, Trần Quốc Toản bóp nát quả cam trong tay mà không hay biết. Chi tiết này được các nguồn của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Nhân Dân tiếp tục dẫn lại khi giới thiệu về sự kiện Bình Than và nhân vật Trần Quốc Toản.

Hình ảnh quả cam bị bóp nát về sau trở thành chi tiết quen thuộc nhất khi nhắc đến Trần Quốc Toản. Tuy nhiên, ý nghĩa lịch sử của câu chuyện không chỉ nằm ở quả cam. Điều đáng chú ý hơn trong ghi chép của sử sách là những việc ông thực hiện sau khi rời cuộc họp. Không được tham dự vì tuổi còn trẻ, Trần Quốc Toản không vì thế đứng ngoài cuộc chiến đang đến gần.

Ông trở về tự tổ chức lực lượng của mình, huy động gia nô và thân thuộc, sắm sửa vũ khí và chuẩn bị tham gia chiến đấu. Trên lá cờ của đội quân ấy có sáu chữ Hán:

“Phá cường địch, báo hoàng ân.”

Có thể hiểu là “Phá giặc mạnh, báo đáp ơn vua.” Sáu chữ này được chính sử ghi lại và trở thành một phần gắn liền với tên tuổi Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Báo Nhân Dân cũng ghi nhận câu chuyện ông dựng cờ sáu chữ và tự tổ chức lực lượng sau sự kiện Bình Than.

Việc Trần Quốc Toản tự tập hợp quân lính cần được đặt trong tổ chức quân sự của nhà Trần lúc bấy giờ. Bên cạnh quân đội của triều đình, các vương hầu nhà Trần có lực lượng riêng gồm gia nô và quân thuộc quyền. Khi chiến tranh xảy ra, các lực lượng này được huy động tham gia chống giặc dưới sự chỉ huy chung của triều đình. Vì vậy, đội quân của Trần Quốc Toản không tồn tại tách biệt với cuộc kháng chiến mà tham gia vào lực lượng chung bảo vệ Đại Việt.

Sau Hội nghị Bình Than, nhà Trần tiếp tục chuẩn bị cho chiến tranh. Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn được giao trọng trách Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội. Các vị trí chiến lược được bố trí lực lượng phòng giữ, quân lính được luyện tập và các vương hầu chuẩn bị lực lượng dưới quyền mình. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận cuộc họp năm 1282 là một bước chuẩn bị quan trọng của triều Trần trước cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên.

Cuối năm 1284, đầu năm 1285, cuộc chiến thực sự bùng nổ. Quân Nguyên dưới quyền Thoát Hoan tiến từ phía bắc vào Đại Việt. Ở phía nam, lực lượng của Toa Đô từ Champa tiến lên nhằm phối hợp với đạo quân phía bắc. Đại Việt đứng trước một cuộc tiến công trên quy mô lớn.

Trong những tháng đầu năm 1285, quân Trần phải liên tục cơ động để bảo toàn lực lượng. Thăng Long có thời điểm phải bỏ trống. Triều đình và quân đội tránh đối đầu trong điều kiện bất lợi, đồng thời thực hiện các biện pháp làm cho quân Nguyên khó duy trì nguồn tiếp tế.

Khi tình thế thay đổi, quân Trần chuyển sang phản công. Những trận đánh lớn tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và nhiều địa điểm khác đã từng bước làm thay đổi cục diện chiến tranh. Quân Nguyên phải rút khỏi Đại Việt, Toa Đô tử trận và Thoát Hoan rút về phía bắc.

Trần Quốc Toản được ghi nhận đã trực tiếp tham gia chiến đấu trong cuộc kháng chiến. Đại Việt sử ký toàn thư khi viết về ông nhắc đến việc Hoài Văn hầu tự mình dựng cờ, tập hợp lực lượng và khi đối trận với quân Nguyên thì luôn tiến lên phía trước. Chính những ghi chép ngắn gọn này là cơ sở lịch sử quan trọng để xác định sự tham gia của ông trong cuộc chiến, thay vì những diễn biến cụ thể được sáng tạo thêm trong các tác phẩm văn học về sau.

Một vấn đề thường gặp khi kể về Trần Quốc Toản là tuổi của ông. Nhiều sách phổ thông và tác phẩm văn học thường nói ông khoảng 15 hoặc 16 tuổi tại Hội nghị Bình Than. Tuy nhiên, chính sử không ghi rõ năm sinh nên không thể xác định chắc chắn ông chính xác bao nhiêu tuổi vào năm 1282. Điều sử sách xác nhận là ông “còn trẻ”, đến mức chưa được dự bàn việc quân quốc cùng các vương hầu. Vì vậy, khi viết lịch sử, cách diễn đạt thận trọng nhất là gọi ông là một vị hầu trẻ tuổi, thay vì khẳng định một con số cụ thể khi chưa có căn cứ chắc chắn.

Tương tự, những thông tin về cái chết của Trần Quốc Toản cũng cần được trình bày cẩn trọng. Một số câu chuyện và tài liệu về sau cho rằng ông hy sinh khi còn rất trẻ trong cuộc kháng chiến năm 1285. Tuy nhiên, nguồn chính sử Việt Nam không ghi rõ thời gian, địa điểm và hoàn cảnh qua đời của ông. Bởi vậy, không nên dựng lại một trận đánh hoặc hoàn cảnh hy sinh cụ thể như một sự kiện đã được xác nhận.

Cũng cần phân biệt Trần Quốc Toản của sử liệu với Trần Quốc Toản trong văn học nghệ thuật. Qua nhiều thế hệ, câu chuyện về ông trở thành nguồn cảm hứng cho thơ ca, sân khấu, truyện lịch sử, mỹ thuật và giáo dục. Nhiều tình tiết đối thoại, tâm trạng, hoạt động huấn luyện quân lính hoặc những trận đánh cụ thể được các tác giả xây dựng nhằm tái hiện nhân vật sinh động hơn. Những chi tiết ấy có giá trị nghệ thuật nhưng không phải tất cả đều có thể sử dụng như sử liệu.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất về nhân vật là truyện lịch sử “Lá cờ thêu sáu chữ vàng” của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. Tác phẩm đã góp phần đưa hình ảnh Trần Quốc Toản đến gần nhiều thế hệ độc giả, đặc biệt là thiếu nhi. Tuy nhiên, đây là tác phẩm văn học dựa trên nhân vật lịch sử, nên những tình tiết trong truyện cần được phân biệt với ghi chép của chính sử.

Ngày nay, hình tượng Trần Quốc Toản vẫn xuất hiện trong nhiều loại hình văn hóa và nghệ thuật. Báo Nhân Dân năm 2025 ghi nhận Nhà hát Tuồng Việt Nam tiếp tục biểu diễn trích đoạn “Trần Quốc Toản ra quân”, tái hiện câu chuyện người thiếu niên bóp nát quả cam và lên đường tham gia chống giặc. Điều này cho thấy câu chuyện về Hoài Văn hầu vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống văn hóa sau hơn bảy thế kỷ.

Khi tìm hiểu Trần Quốc Toản, điều đáng lưu ý là phần sử liệu trực tiếp về ông tuy ngắn nhưng chứa những dữ kiện rất rõ: ông là Hoài Văn hầu, thuộc tôn thất nhà Trần; năm 1282 có mặt tại Bình Than nhưng vì còn trẻ không được dự bàn việc nước; ông bóp nát quả cam trong tay; sau đó tự tập hợp lực lượng, dựng cờ mang sáu chữ “Phá cường địch, báo hoàng ân” và tham gia chống quân Nguyên.

Từ những ghi chép ấy, Trần Quốc Toản hiện lên trước hết là một người trẻ tuổi sống giữa thời điểm đất nước đứng trước chiến tranh. Ông không giữ vị trí chỉ huy tối cao như Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, cũng không phải người đứng đầu triều đình như Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông. Phần lịch sử còn lại về ông tập trung vào việc một người còn rất trẻ của hoàng tộc đã chủ động tập hợp lực lượng và trực tiếp tham gia cuộc chiến của Đại Việt.

Hơn bảy thế kỷ sau, câu chuyện Trần Quốc Toản và quả cam ở Bình Than vẫn được nhiều thế hệ người Việt biết đến. Khi kể lại câu chuyện ấy hôm nay, việc tôn trọng nhân vật cũng chính là tôn trọng những giới hạn của sử liệu: không cần sáng tác thêm lời nói, không cần xác định một tuổi đời hay hoàn cảnh qua đời khi nguồn cổ không ghi rõ. Những điều chính sử đã lưu lại – một vị Hoài Văn hầu trẻ tuổi, quả cam bị bóp nát, lá cờ sáu chữ và việc trực tiếp tham gia chống quân Nguyên – đã đủ để Trần Quốc Toản có một vị trí riêng trong những trang sử về cuộc kháng chiến của Đại Việt dưới triều Trần.