TRẦN QUỐC TUẤN - BÓP NÁT QUẢ CAM

Năm 1282, Đại Việt dưới triều vua Trần Nhân Tông đứng trước một tình thế ngày càng căng thẳng. Hơn hai mươi năm đã trôi qua kể từ cuộc tiến công đầu tiên của quân Mông Cổ vào năm 1258. Trong khoảng thời gian ấy, đế quốc Mông Cổ tiếp tục mở rộng. Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên năm 1271 và đến năm 1279 đã hoàn thành việc đánh bại Nam Tống. Sau đó, sức ép của nhà Nguyên đối với các quốc gia ở phía nam ngày càng gia tăng. Triều đình nhà Trần hiểu rằng Đại Việt phải chuẩn bị cho khả năng một cuộc chiến mới sẽ xảy ra.

Trước nguy cơ ấy, vào mùa đông năm 1282, vua Trần tổ chức một cuộc họp lớn của các vương hầu và quan lại. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng vua ngự ra bến Bình Than, đóng tại vụng Trần Xá, triệu tập vương hầu và bách quan để bàn kế công thủ, đồng thời chia quân đóng giữ những nơi hiểm yếu. Sự kiện này về sau thường được gọi là Hội nghị Bình Than. Đây là một trong những bước chuẩn bị quan trọng của nhà Trần trước cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên.

Trong số những người có mặt tại khu vực Bình Than khi ấy có Hoài Văn hầu Trần Quốc Toản. Chính sử không ghi rõ năm sinh của ông, vì vậy không thể xác định chắc chắn ông bao nhiêu tuổi vào năm 1282. Điều sử sách cho biết là Trần Quốc Toản còn trẻ, chưa đủ tư cách để cùng các vương hầu và quan lại tham dự cuộc bàn bạc những vấn đề quân sự quan trọng của triều đình.

Đối với một người trẻ đang chứng kiến đất nước đứng trước nguy cơ chiến tranh, việc phải đứng ngoài cuộc bàn việc nước khiến Trần Quốc Toản rất tức giận. Nhà vua thấy vậy đã ban cho ông một quả cam. Chính từ đây xuất hiện một trong những chi tiết nổi tiếng nhất về nhân vật này trong lịch sử thời Trần.

Sử sách ghi lại rằng vì không được dự bàn việc quân quốc, Trần Quốc Toản bóp nát quả cam trong tay mà không biết. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khi giới thiệu quá trình nhà Trần chuẩn bị chống quân Nguyên cũng dẫn lại chi tiết Trần Quốc Toản vì tuổi còn nhỏ, không được dự họp nên đã bóp nát quả cam đang cầm trong tay.

Đó là một ghi chép rất ngắn. Chính sử không mô tả Trần Quốc Toản đã đứng ở vị trí nào, không ghi những lời ông nói vào lúc ấy và cũng không thuật lại suy nghĩ trong lòng ông. Những cuộc đối thoại, lời thề hoặc cảnh tượng chi tiết thường thấy trong tranh truyện và các tác phẩm văn học về sau là sự tái hiện nghệ thuật. Khi kể câu chuyện lịch sử, điều có thể xác nhận là ông còn trẻ, không được dự cuộc bàn việc nước và đã bóp nát quả cam trong tay.

Nếu câu chuyện chỉ dừng ở quả cam bị bóp nát, Trần Quốc Toản có lẽ đã không để lại dấu ấn đặc biệt như vậy trong sử sách. Điều quan trọng hơn nằm ở những việc ông thực hiện sau đó. Không được dự cuộc họp không có nghĩa là ông đứng ngoài việc chống giặc. Trần Quốc Toản trở về, tự tổ chức lực lượng gồm gia nô và thân thuộc, chuẩn bị vũ khí để tham gia chiến đấu.

Trên lá cờ của lực lượng ấy có sáu chữ:

“Phá cường địch, báo hoàng ân.”

Nghĩa là “Phá giặc mạnh, báo đáp ơn vua.”

Sáu chữ này được lưu truyền cùng tên tuổi Trần Quốc Toản. Báo Nhân Dân khi nhắc đến nhân vật cũng ghi nhận việc Hoài Văn hầu lập đội quân riêng và ra trận dưới lá cờ mang sáu chữ ấy.

Việc một vương hầu có lực lượng gia nô riêng không phải điều khác thường trong tổ chức xã hội và quân sự thời Trần. Các vương hầu có thể có lực lượng thuộc quyền và khi đất nước có chiến tranh, những đội quân này tham gia vào lực lượng chung của triều đình. Vì vậy, đội quân của Trần Quốc Toản cần được hiểu trong bối cảnh tổ chức quân sự của Đại Việt thế kỷ XIII, không phải một đội quân tồn tại độc lập bên ngoài quân đội nhà Trần.

Sau cuộc họp năm 1282, triều đình tiếp tục chuẩn bị cho chiến tranh. Trần Quốc Tuấn được giao trọng trách Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội. Các vị trí hiểm yếu được bố trí lực lượng phòng thủ, quân lính được huấn luyện và những người nắm trọng trách quân sự chuẩn bị lực lượng dưới quyền. Cuộc họp tại Bình Than vì thế không phải một sự kiện riêng lẻ mà là một phần trong quá trình chuẩn bị kéo dài của Đại Việt.

Đến cuối năm 1284 và đầu năm 1285, quân Nguyên mở cuộc tiến công quy mô lớn vào Đại Việt. Đạo quân của Thoát Hoan từ phía bắc tiến xuống, trong khi lực lượng do Toa Đô chỉ huy từ phía nam tìm cách tiến lên. Quân dân nhà Trần bước vào cuộc kháng chiến chống Nguyên lần thứ hai.

Trần Quốc Toản mang lực lượng của mình tham gia cuộc chiến. Những ghi chép còn lại về từng trận đánh của ông không nhiều, vì vậy không nên gắn ông với mọi chiến trường được kể trong các tác phẩm văn học về sau. Điều có thể xác định là chính sử ghi nhận ông đã tự tổ chức lực lượng và tham gia chiến đấu chống quân Nguyên.

Cuộc kháng chiến năm 1285 diễn ra vô cùng quyết liệt. Trong thời gian đầu, trước lực lượng lớn của đối phương, triều đình và quân đội nhà Trần phải rút khỏi nhiều vị trí quan trọng, kể cả kinh thành Thăng Long, nhằm bảo toàn lực lượng. Khi quân Nguyên gặp khó khăn về hậu cần và đội hình bị phân tán, quân Trần chuyển sang phản công.

Những chiến thắng tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết và nhiều chiến trường khác từng bước làm thay đổi cục diện. Đạo quân của Toa Đô bị đánh bại, còn lực lượng của Thoát Hoan phải rút về phía bắc. Đến giữa năm 1285, cuộc xâm lược lần thứ hai của quân Nguyên thất bại.

Trong bức tranh rộng lớn ấy, Trần Quốc Toản không phải người thống lĩnh toàn quân. Trọng trách chỉ huy cao nhất thuộc về triều đình, các vua Trần và Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn cùng nhiều tướng lĩnh. Điều khiến Trần Quốc Toản được sử sách dành riêng một đoạn ghi chép chính là tuổi trẻ của ông và việc chủ động đứng vào hàng ngũ chiến đấu khi chưa được dự bàn việc quân quốc.

Qua nhiều thế kỷ, câu chuyện bóp nát quả cam dần trở thành hình ảnh tiêu biểu nhất gắn với tên tuổi Trần Quốc Toản. Quả cam vốn chỉ là một vật rất bình thường, nhưng trong ghi chép của lịch sử lại đánh dấu một thời điểm đặc biệt: một vị hầu còn quá trẻ để được tham gia cuộc họp của các vương hầu nhưng đã nóng lòng muốn góp sức khi đất nước đứng trước chiến tranh.

Cũng chính vì sức gợi của câu chuyện ấy, Trần Quốc Toản trở thành nhân vật quen thuộc trong văn học, sân khấu, hội họa và giáo dục. Nổi bật trong số đó là tác phẩm “Lá cờ thêu sáu chữ vàng” của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng. Tác phẩm đã giúp nhiều thế hệ thiếu nhi biết đến Hoài Văn hầu, nhưng cần nhớ đây là truyện lịch sử có yếu tố sáng tạo văn học. Những lời nói, suy nghĩ, cuộc gặp gỡ và nhiều tình tiết cụ thể trong tác phẩm không thể mặc nhiên xem là những sự kiện được chính sử xác nhận.

Tương tự, năm sinh và tuổi chính xác của Trần Quốc Toản tại Bình Than cũng thường được kể theo những con số khác nhau. Có tài liệu phổ thông gọi ông là thiếu niên 15 hoặc 16 tuổi. Tuy nhiên, do chính sử không ghi rõ năm sinh nên không đủ căn cứ để xác định chính xác. Cách trình bày phù hợp hơn là nói Trần Quốc Toản khi ấy còn rất trẻ, đúng với nội dung mà sử liệu cho phép xác nhận.

Hoàn cảnh qua đời của ông cũng là vấn đề cần thận trọng. Những câu chuyện phổ biến thường kể Trần Quốc Toản hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ trong cuộc kháng chiến chống Nguyên. Tuy nhiên, chính sử Việt Nam không cung cấp đầy đủ ngày tháng, địa điểm và hoàn cảnh qua đời để có thể dựng lại một câu chuyện cụ thể. Vì vậy, không nên biến những giả thuyết hoặc tình tiết văn học thành sự thật lịch sử.

Ngay cả địa điểm cụ thể của cuộc họp năm 1282 cũng còn được giới nghiên cứu trao đổi. Đại Việt sử ký toàn thư ghi vua ra bến Bình Than và đóng ở vụng Trần Xá. Một số nghiên cứu xác định địa điểm tại khu vực Nam Sách, Hải Dương ngày nay, trong khi những nghiên cứu khác gắn Bình Than với khu vực Gia Bình, Bắc Ninh. Báo Nhân Dân từng giới thiệu kết quả nghiên cứu xác định bãi Nguyệt Bàn, xã Cao Đức, Gia Bình là địa điểm của hội nghị, trong khi Bảo tàng Lịch sử Quốc gia đăng tải quan điểm dựa trên chính sử cho rằng vụng Trần Xá thuộc Nam Sách phù hợp hơn. Vì vậy, việc xác định địa điểm cần được trình bày thận trọng.

Những khác biệt ấy không làm thay đổi phần cốt lõi của câu chuyện Trần Quốc Toản mà sử sách đã lưu lại. Năm 1282, khi triều đình tập hợp các vương hầu, quan lại bàn việc chống giặc, một vị Hoài Văn hầu còn trẻ không được tham dự. Nhà vua ban cho ông quả cam. Trong nỗi tức giận vì chưa được bàn việc nước, ông bóp nát quả cam lúc nào không biết. Sau đó, ông tự tập hợp lực lượng, dựng cờ sáu chữ và trực tiếp tham gia cuộc chiến chống quân Nguyên.

Bởi vậy, khi kể câu chuyện “Bóp nát quả cam và chí lớn của Trần Quốc Toản”, không cần bổ sung những lời thề hay cuộc đối thoại mà sử sách không ghi. Chỉ những dữ kiện được lưu lại cũng đã cho thấy một câu chuyện đáng nhớ về tuổi trẻ trong hoàn cảnh đất nước đứng trước ngoại xâm.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua kể từ mùa đông năm 1282. Bến sông của thời Trần đã đổi thay, những chiến thuyền và cuộc họp của các vương hầu chỉ còn được hình dung qua sử liệu và những dấu tích còn lại. Nhưng câu chuyện về quả cam trong tay Hoài Văn hầu vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Tìm hiểu câu chuyện ấy hôm nay cũng là cách trở lại với lịch sử bằng thái độ trân trọng và chính xác. Trần Quốc Toản không cần được tô vẽ bằng những chi tiết không có trong sử sách. Hình ảnh một người trẻ tuổi chưa được dự bàn việc nước nhưng sau đó tự mình tập hợp lực lượng để tham gia bảo vệ Đại Việt đã đủ để tên tuổi ông được lưu lại trong những trang sử về nhà Trần và cuộc kháng chiến chống quân Nguyên thế kỷ XIII.