Trần Quý Cáp
(1870 – 1908) là một nhà khoa bảng, chí sĩ yêu nước kiệt xuất và là một trong ba vị lãnh tụ cốt cán khởi xướng Phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX (cùng với Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng). Ông nổi tiếng với tinh thần dũng cảm, tư tưởng canh tân đi trước thời đại và cái chết oanh liệt vì dân tộc.Cuộc đời và tư tưởng Duy Tân canh tân đất nướcXuất thân: Ông sinh năm 1870 tại làng Bất Nhị, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình nông dân nghèo. Thuở nhỏ ông có tên là Trần Nghị, tự Dã Hàng, hiệu là Thai Xuyên.Đại khoa bảng: Là người học rộng tài cao, nổi tiếng thông minh từ bé. Đến khoa thi Giáp Thìn 1904, ông đỗ Tiến sĩ (Nhất giáp đồng tiến sĩ xuất thân), vượt qua cả người bạn đồng hương thân thiết là Huỳnh Thúc Kháng.Tư tưởng tiến bộ: Dù đỗ đại khoa nhưng ông cực lực bài trừ lối học "từ chương, khoa cử" sáo rỗng. Ông hăng hái truyền bá tư tưởng học thực nghiệp, mở mang dân trí, cổ vũ tinh thần yêu nước và dân quyền.Thủ lĩnh phong trào Duy Tân: Giai đoạn 1905 – 1908, bộ ba Phan - Huỳnh - Trần đi khắp nơi vận động cải cách Canh tân xã hội. Năm 1906, ông nhận chức Giáo thụ Thăng Bình (Quảng Nam), biến trường học thành nơi truyền bá học thuật mới, cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn và dùng chữ Quốc ngữ.
(1870 – 1908) là một nhà khoa bảng, chí sĩ yêu nước kiệt xuất và là một trong ba vị lãnh tụ cốt cán khởi xướng Phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX (cùng với Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng). Ông nổi tiếng với tinh thần dũng cảm, tư tưởng canh tân đi trước thời đại và cái chết oanh liệt vì dân tộc. [1, 2, 3]
Cuộc đời và tư tưởng Duy Tân canh tân đất nước
Xuất thân: Ông sinh năm 1870 tại làng Bất Nhị, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam trong một gia đình nông dân nghèo. Thuở nhỏ ông có tên là Trần Nghị, tự Dã Hàng, hiệu là Thai Xuyên. [1, 2]
Đại khoa bảng: Là người học rộng tài cao, nổi tiếng thông minh từ bé. Đến khoa thi Giáp Thìn 1904, ông đỗ Tiến sĩ (Nhất giáp đồng tiến sĩ xuất thân), vượt qua cả người bạn đồng hương thân thiết là Huỳnh Thúc Kháng. [1, 2]
Tư tưởng tiến bộ: Dù đỗ đại khoa nhưng ông cực lực bài trừ lối học "từ chương, khoa cử" sáo rỗng. Ông hăng hái truyền bá tư tưởng học thực nghiệp, mở mang dân trí, cổ vũ tinh thần yêu nước và dân quyền. [, 2]
Thủ lĩnh phong trào Duy Tân: Giai đoạn 1905 – 1908, bộ ba Phan - Huỳnh - Trần đi khắp nơi vận động cải cách Canh tân xã hội. Năm 1906, ông nhận chức Giáo thụ Thăng Bình (Quảng Nam), biến trường học thành nơi truyền bá học thuật mới, cắt tóc ngắn, mặc áo ngắn và dùng chữ Quốc ngữ. [1, 2]Chuyến Nam du lịch sử tại Phan Thiết (1905)
Vào năm 1905, ba vị chí sĩ gồm Trần Quý Cáp, Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng đã cùng thực hiện một chuyến Nam du tiến về phía Nam để khảo sát tình hình thực tế và phát động phong trào. Khi dừng chân tại Phan Thiết, sự xuất hiện và những buổi đàm đạo của các ông đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước trong giới sĩ phu địa phương.
Chính luồng tư tưởng Duy Tân canh tân này đã gieo mầm thúc đẩy các nhân sĩ Bình Thuận lập ra Trường Dục Thanh (nơi thầy giáo Nguyễn Tất Thành từng dạy học) và thành lập công ty Liên Thành Thương quán để chấn hưng kinh tế nước nhà.
Bản án oan nghiệt và khí phách tại pháp trường
Do lo sợ trước tầm ảnh hưởng quá lớn của phong trào dân quyền, thực dân Pháp và triều đình bù nhìn đã tìm cách hãm hại ông. Đầu năm 1908, chúng đổi ông vào làm Giáo thụ ở huyện Diên Khánh (Khánh Hòa) nhằm cách ly ông khỏi quê hương Quảng Nam. [1]
Khi phong trào chống thuế Trung Kỳ bùng nổ, chính quyền thực dân đã khép ông vào tội "Mưu phản đại nghịch" dù không có chứng cứ rõ ràng. Ngày 17/5/1908, ông bị kết án trảm ngang lưng (yêu trảm) tại bãi sông Cạn (Diên Khánh, Khánh Hòa). [1, 2]
Khí phách hiên ngang: Tại pháp trường, khi thọ hình ở tuổi 38, chí sĩ Trần Quý Cáp vẫn ung dung cầu xin quan giám trảm cho đặt án đốt hương, mặc áo mão chỉnh tề bái tạ quốc dân rồi mới thanh thản bước vào thảm án, khiến ai nấy đều kính phục. [1]
Tuyến đường Trần Quý Cáp tại Phan Thiết ngày nay
Để tri ân sâu sắc cống hiến của ông đối với dòng chảy lịch sử dân tộc, tên của cụ được đặt cho Đường Trần Quý Cáp tại Phan Thiết: [1]
