TRẦN QUÝ CÁP Người trí sĩ lấy cái chết làm lời thức tỉnh dân tộc
Trần Quý Cáp sinh ra trong cảnh nghèo ở đất Quảng Nam, nhưng trí tuệ thì sáng như sao. Dù thi Hương chỉ đỗ Tú tài, song tài năng và chí khí của ông sớm vượt khỏi khuôn khổ khoa cử. Đến khoa Giáp Thìn (1904), ông đỗ Tam giáp tiến sĩ, nhưng con đường quan trường chưa bao giờ là đích đến của ông.
Ông chọn đứng về phía những người muốn thay đổi vận mệnh dân tộc. Ban đầu theo Phan Bội Châu, sau gắn bó sâu sắc với con đường cải cách của Phan Chu Trinh. Cùng Phan Chu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đi khắp nơi “Nam du”, diễn thuyết, mở trường, khơi dậy tinh thần tự cường.
Ở phủ Thăng Bình, Trần Quý Cáp mở lớp dạy quốc ngữ, Pháp văn ngay trong trường nhà nước. Học trò lên đến hàng trăm, phong trào lan nhanh, khiến chính quyền thực dân lo sợ. Ông bị điều đi Khánh Hòa – thực chất là một hình thức lưu đày trá hình.
Khi phong trào chống thuế Trung Kỳ nổ ra năm 1908, chỉ một bức thư bày tỏ niềm vui trước khí thế quê nhà cũng đủ để bọn tay sai kết tội ông. Không cần xét xử công khai, chúng vội vàng ra lệnh “yêu trảm” – chém ngang lưng – để “làm sự đã rồi”.
Trước giờ phút cuối cùng, Trần Quý Cáp bình thản đọc bài thơ tuyệt mệnh:
“Thà chết, chết trong hơn sống đục
Ai mà sợ chết, chết như chơi.”
Ông ngã xuống ở tuổi 38, nhưng cái chết ấy trở thành tiếng sét thức tỉnh lương tri, khiến tên tuổi Trần Quý Cáp sống mãi như biểu tượng của khí tiết trí sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX.
