TRẦN QUÝ CÁP - NHÀ CHÍ SĨ DUY TÂN, NGƯỜI ĐEM TÂN HỌC THỨC TỈNH ĐỒNG BÀO

TRẦN QUÝ CÁP - NHÀ CHÍ SĨ DUY TÂN, NGƯỜI ĐEM TÂN HỌC THỨC TỈNH ĐỒNG BÀO

Năm sinh - mất: 1870 - 1908

Quê quán: Bất Nhị, Điện Bàn, Quảng Nam

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Nhà chí sĩ yêu nước, nhà tư tưởng Duy Tân, nhà giáo và nhà thơ

Đỗ Tiến sĩ khi đã ngoài 30 tuổi, Trần Quý Cáp hoàn toàn có thể lựa chọn con đường làm quan để tìm một cuộc sống yên ổn. Nhưng ông đã chọn một hướng đi khác: đem học vấn phục vụ xã hội, cổ động tân học, vận động mở trường, khuyến khích phát triển nông nghiệp và thương nghiệp, cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng thúc đẩy phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ. Khi phong trào chống thuế năm 1908 lan rộng, Trần Quý Cáp đang ở Khánh Hòa nhưng vẫn bị bắt và kết án tử hình. Ngày 15 tháng 6 năm 1908, ông bình thản bước ra pháp trường ở Ninh Hòa, để lại hình ảnh một nhà chí sĩ hiên ngang trước cái chết.

T

rần Quý Cáp sinh năm 1870 tại làng Bất Nhị, nay thuộc xã Điện Phước, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình nông dân. Thuở nhỏ, ông có tên là Trần Nghị, nổi tiếng thông minh, ham học và có khả năng ghi nhớ đặc biệt. Sau khi theo học tại trường Thanh Chiêm dưới sự dạy dỗ của Đốc học Trần Đình Phong, ông trở thành một trong những học trò xuất sắc của trường, cùng với Phạm Liệu, Nguyễn Đình Hiến, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Phan Quang. Nhóm những người học trò này về sau đều có ảnh hưởng nhất định trong đời sống trí thức và phong trào yêu nước ở Quảng Nam đầu thế kỷ XX.

Con đường khoa cử của Trần Quý Cáp khá lận đận. Mặc dù nổi tiếng học giỏi, ông nhiều lần không đạt được kết quả như mong muốn. Mãi đến năm 1904, ông mới được vào thi Hội rồi thi Đình và đỗ Nhất giáp Tiến sĩ. Thành tích ấy mở ra cho ông con đường bước vào bộ máy quan lại nhà Nguyễn. Tuy nhiên, Trần Quý Cáp không xem khoa cử là mục tiêu cuối cùng. Ông ngày càng nhận thấy rằng trong hoàn cảnh đất nước đang chịu sự chi phối của thực dân Pháp, việc chỉ học kinh sử và tìm kiếm chức tước không đủ để thay đổi vận mệnh xã hội. Vì vậy, thay vì theo đuổi con đường quan trường, ông cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng hướng tới việc cải cách giáo dục, nâng cao dân trí và thay đổi nhận thức của người dân.

Khoảng đầu thế kỷ XX, Trần Quý Cáp cùng Phan Châu Trinh và Huỳnh Thúc Kháng trở thành những gương mặt tiêu biểu của phong trào Duy Tân ở Quảng Nam. Họ chủ trương đổi mới việc học, từ bỏ lối học nặng về từ chương, khuyến khích học chữ Quốc ngữ, chữ Pháp, tiếp nhận kiến thức khoa học và hướng việc học tới những nhu cầu thiết thực của xã hội. Với Trần Quý Cáp, khai dân trí không chỉ là mở trường mà còn là thay đổi cách con người nhìn nhận về đất nước, xã hội và trách nhiệm của mỗi người đối với cộng đồng.

Năm 1906, Trần Quý Cáp được bổ nhiệm làm Giáo thọ phủ Thăng Bình, Quảng Nam. Đối với ông, chức vụ này lại trở thành cơ hội để trực tiếp thực hiện những điều mình theo đuổi. Tại trường phủ, ông đưa chữ Quốc ngữ và chữ Pháp vào giảng dạy, mời những người có kiến thức mới đến truyền đạt cho học sinh. Ảnh hưởng từ cách dạy học mới nhanh chóng lan rộng. Nhiều trường tân học ở Quảng Nam như Diên Phong, Phú Lâm, Phước Bình được mở ra, góp phần tạo nên một không khí học tập khác với nền giáo dục khoa cử truyền thống.

Nhưng hoạt động của Trần Quý Cáp không dừng ở giáo dục. Ông cùng các đồng chí chú trọng cả việc phát triển kinh tế và tổ chức đời sống xã hội. Phong trào Duy Tân cổ động lập hội buôn, hội nông, khuyến khích thực nghiệp và tự lực kinh tế. Một số tư liệu còn ghi nhận ông tham gia tổ chức nông hội ở vùng Cờ Vĩ nhằm khai khẩn đất đai và tạo nguồn lực hỗ trợ những hoạt động yêu nước, trong đó có việc giúp đỡ người đi học ở nước ngoài. Từ quan niệm ấy, Trần Quý Cáp cho rằng muốn đất nước thay đổi thì không thể chỉ trông chờ vào một cuộc nổi dậy, mà cần xây dựng một xã hội có tri thức, có năng lực kinh tế và có tinh thần tự chủ.

Chính những hoạt động đó khiến chính quyền thực dân và bộ máy quan lại đương thời chú ý đến ông. Trần Quý Cáp bị điều chuyển khỏi Quảng Nam vào làm Giáo thọ ở Ninh Hòa, Khánh Hòa. Sự điều chuyển này làm ông rời khỏi trung tâm của phong trào Duy Tân ở Quảng Nam, nhưng không khiến những tư tưởng mà ông đã truyền bá biến mất. Tại Khánh Hòa, ông tiếp tục dạy học và duy trì liên lạc với bạn bè, đồng chí ở quê nhà.

Năm 1908, phong trào chống sưu thuế bùng nổ ở Quảng Nam rồi lan ra nhiều tỉnh Trung Kỳ. Phong trào nhanh chóng khiến chính quyền thuộc địa và Nam triều lo ngại. Trong thời điểm ấy, Trần Quý Cáp đang ở Ninh Hòa và không có bằng chứng rõ ràng cho thấy ông trực tiếp lãnh đạo các cuộc biểu tình tại Quảng Nam. Tuy nhiên, nhà chức trách Khánh Hòa vốn đã theo dõi ông từ trước, nên khi kiểm soát thư từ và tìm thấy những lời được xem là có liên quan đến phong trào, họ bắt giữ ông và quy kết ông vào hoạt động chống chính quyền. Vụ án về sau được nhiều nhà nghiên cứu và nhân vật đương thời gọi là một vụ án “mạc tu hữu”, tức dựng tội danh mà không cần chứng cứ đầy đủ.

Sau khi bị bắt, Trần Quý Cáp bị đưa ra xét xử với án tử hình. Ông bị giam tại khu vực Thành Diên Khánh và cuối cùng bị đưa đến pháp trường ở Ninh Hòa. Ngày 15 tháng 6 năm 1908, tại khu vực Gò Chết Chém bên Sông Cạn, Trần Quý Cáp bước ra trước pháp trường. Những ghi chép về phút cuối của ông đều nhấn mạnh sự bình tĩnh và khí phách của người chí sĩ. Theo tư liệu địa phương, ông yêu cầu đặt hương án, đốt hương, hướng về quê hương và bái tạ trước khi chịu án. Phan Bội Châu trong bài điếu Trần Quý Cáp cũng mô tả ông giữ vẻ bình thản, trang nghiêm như khi đang giảng sách cho học trò.

Trần Quý Cáp hy sinh khi mới 38 tuổi. Cái chết của ông không chấm dứt ảnh hưởng của phong trào Duy Tân. Những tư tưởng về tân học, giáo dục thực dụng, phát triển kinh tế và nâng cao dân trí tiếp tục được truyền bá bởi những người cùng thời. Đối với lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX, Trần Quý Cáp không chỉ được nhớ đến như một vị Tiến sĩ đã từ bỏ con đường quan trường, mà còn là một nhà giáo, nhà tư tưởng và chí sĩ đã cố gắng biến tri thức thành hành động xã hội. Từ lớp học ở Thăng Bình đến pháp trường Ninh Hòa, ông giữ một niềm tin nhất quán rằng muốn thay đổi vận mệnh đất nước phải bắt đầu từ việc thay đổi con người, mở mang tri thức và xây dựng tinh thần tự chủ. Hơn một thế kỷ sau ngày ông hy sinh, tên tuổi Trần Quý Cáp vẫn được tưởng niệm tại Khánh Hòa và nhiều địa phương, như một biểu tượng của thế hệ sĩ phu đầu thế kỷ XX đã chọn con đường dấn thân thay vì an phận trong vòng danh lợi.