Trần Thái Tông – một hoàng đế anh hùng của Việt Nam, nhà thiền học, nhà thơ

Trần Thái Tông, tức Trần Cảnh (1218-1277) vị vua mở đầu triều Trần (1226-1400), người anh hùng trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông xâm lược lần thứ nhất 1258, nhà Thiền học và nhà thơ, có cuộc đời riêng đầy bi kịch.

Người mở nghiệp đế triều Trần là Hoàng đế Thái Tông. Vua quê ở Tức Mặc - Nam Định, sinh ngày 16 tháng 6 năm Mậu Dần (1218), húy Cảnh, còn gọi Bồ. Năm lên 8 tuổi Cảnh được chú Trần Thủ Độ tiến cử làm Chi hậu chính Chi ứng cục, cho vào trong cung hầu cận Công chúa Lý Chiêu Hoàng. Chiêu Hoàng là thứ nữ của Huệ Tông nhà Lý, sinh tháng 9 năm Mậu Dần (1218) chỉ kém Trần Cảnh 3 tháng, do vậy thấy Cảnh vào hầu thì tỏ vẻ thích thú, có lúc nô đùa như bè bạn, hoặc té nước, ném khăn trầu cho Cảnh...

Thấy vậy, Trần Thủ Độ lập kế cho Trần Cảnh lấy Lý Chiêu Hoàng. Ngày 12 tháng 12 năm ất Dậu (1225), Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. Qua sự kiện đó, nhà Trần lấy được ngôi báu và triều đình từ nhà Lý một cách êm thấm.

Trần Cảnh lên ngôi năm 8 tuổi, đổi niên hiệu là Kiến Trung (1225 - 1231) hiệu là Thái Tông, sau đổi Thiên ưng Chính Bình (1232 - 1250), lại đổi Nguyên Phong (1251 - 1258). Quá trình 33 năm làm vua, rồi 19 năm làm Thượng hoàng, Trần Thái Tông đã trải qua nhiều phen sóng gió trong việc tế gia, trị quốc và bình thiên hạ. Lúc đầu còn nhỏ tuổi, Thái Tông phải làm theo sức ép của Trần Thủ Độ và đặc biệt là sự việc giáng Chiêu Thánh làm công chúa với lý do kết hôn với Thái Tông 12 năm chưa có con. Trần Thủ Độ còn ép Thái Tông lấy Thuận Thiên công chúa (là vợ của Trần Liễu; Trần Liễu là anh ruột Trần Thái Tông), rồi lập Thuận Thiên làm hoàng hậu, trong khi đang có mang 3 tháng để cầm chắc có dòng máu họ Trần nối dõi...

Hành động nóng vội trong việc hôn nhân cưỡng ép với động cơ mạo nhận người nối dõi của Trần Thủ Độ và công chúa Thiên Cực (mẹ đẻ Thuận Thiên) khiến Trần Liễu căm giận, tập hợp quân đội làm phản. Nhưng Phụng Càn Vương Liễu (tức Trần Liễu) nhanh chóng bị dẹp tan và nếu không được vua Trần Thái Tông che chở thì đã bị Trần Thủ Độ giết chết. Trước những điều trớ trêu khiến Trần Thái Tông chán nản, không muốn ở ngôi vua, đã bỏ lên Yên Tử gặp Quốc sư Phù Vân để tu thiền. Trần Thủ Độ cùng các quan tìm đến Yên tử van xin vua về kinh. Trần Thái Tông ngán ngẩm khước từ: “Trẫm còn trẻ tuổi, chưa cáng đáng nổi việc nặng nề, phụ hoàng đã vội lìa bỏ, sớm mất chỗ trông cậy, không dám ở ngôi vua mà làm nhục xã tắc”. Nhưng do thái độ cứng rắn của Trần Thủ Độ và lời khuyên của Quốc sư nên nhà vua phải về kinh sư giữ nhiệm vụ quốc chủ.

Sự tình và cách xử sự của Trần Thái Tông, ông vua ở độ tuổi 20 đã tỏ rõ bản lĩnh của một minh quân. Ông bất bình muốn từ bỏ ngai vàng, sống thanh thản nơi núi rừng với đạo Thiền. Nhưng vì xã tắc tông miếu nên phải chấp nhận những yêu cầu của các bậc cha chú ép buộc. Thực sự, Trần Thái Tông không thèm khát cuộc sống vương giả. Ông miễn cưỡng ở ngôi vua, vì Quốc sư Phù Vân đã giác điều: “Phàm là bậc nhân chủ tất phải lấy ý muốn của thiên hạ làm ý muốn của mình, lấy tấm lòng của thiên hạ làm tấm lòng của mình, nay muôn dân đã muốn đón bệ hạ trở về thì bệ hạ không về sao được?”.

Trần Thái Tông đã bộc lộ tâm trạng qua tác phẩm “Khóa hư lục”. Ông lý giải về sắc thân con người chỉ là “giả tướng”, ai cũng trải qua một thực tế phũ phàng: “Sinh, lão, bệnh, tử”. Cuộc sống lưu đày, nếu không giác tỉnh sẽ mắc tội lỗi. Ông thiên về tu Thiền, lại giáo hóa người đời phải có “vầng sáng trí tuệ”. Và có lẽ bởi các quan điểm trên nên ông đã thực hiện chế độ thái thượng hoàng để được thư tâm nghiên cứu đạo Thiền, tạo một thế hệ “quan gia”, cùng nhiều tướng lĩnh, quý tộc coi nhẹ sự bon chen danh vọng, quyền lợi, tham thiền để được tĩnh tâm...