Trần Thị Có
Trần Thị Có sinh năm 1922; quê ở thôn Mỹ Trung, xã Hòa Thịnh, huyện Tây Hòa. Từ năm 1955-1957 là cơ sở cách mạng; từ năm 1957-1960 là cán bộ phụ nữ thôn Mỹ Trung, xã Hòa Thịnh; từ năm 1960-3/1961 là cán bộ phụ nữ xã Hòa Thịnh.
Là cơ sở cách mạng, đồng chí trực tiếp nuôi giấu cán bộ, tham gia cùng đội công tác xã tuyên truyền và vận động quần chúng, xây dựng phong trào cách mạng, phá ấp chiến lược, vận động thanh niên thoát ly, móc nối cơ sở liên lạc cho cách mạng; tích cực vận động kết nạp hội viên, vận động gia đình có chồng, con đi lính cho địch trở về với cách mạng. Trong quá trình hoạt động, chị luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ.
Tháng 10/1954, chồng chị là Nguyễn Bá, Bí thư Chi bộ xã Hòa Thịnh, bị địch bắt và thủ tiêu, lúc đó chị mới sinh đứa con thứ 3 được 2 tháng tuổi. Căm phẫn trước sự tàn sát của kẻ thù và để trả thù chồng, cuối năm 1954, chị xin tham gia cách mạng được lãnh đạo phân công làm cơ sở, nuôi giấu cán bộ ở xã Hòa Thịnh. Trong thời gian này, địch tàn sát nhân dân rất khốc liệt, nhiều cơ sở của ta bị lung lay, dao động, mất phương hướng, có trường hợp còn hợp tác, làm việc cho địch, nhưng Trần Thị Có vẫn kiên trung, giữ vững lòng tin với cách mạng. Cơ sở của chị luôn vững chắc, bảo đảm bí mật, an toàn cho các đồng chí lãnh đạo chủ chốt hoạt động, như đồng chí: Phạm Văn Giáo (Năm Thanh), Bùi Tân (Bảy Thanh), Nguyễn Duy Luân (Chín Cao)…
Tháng 7/1957, trong lúc chị cùng với Tạ Thị Triêm (cán bộ phụ nữ xã) đang làm nhiệm vụ, chuyển thư liên lạc cho cách mạng thì bị địch nghi vấn và bắt. Địch tra tấn chị vô cùng tàn bạo, dã man: cạy miệng đổ nước muối, nước xà phòng, rồi đứng 2 chân lên bụng giẫm, đạp cho nước ọc ra mũi, miệng; dùng dùi cui 3 cạnh đánh vào các khớp xương, tra điện vào 2 đầu vú; hoặc treo ngược lên sàn nhà, dùng dùi cui, roi mây đánh vào người, làm cho chị nhiều lần chết đi, sống lại. Nhưng qua 3 tháng địch không khuất phục được chị và không có cơ sở buộc tội, địch phải trả tự do cho chị. Sau khi ra tù, chị tiếp tục làm cơ sở cách mạng tại thôn Mỹ Trung.
Tháng 12/1960, chị được cách mạng tin tưởng giao nhiệm vụ nuôi giấu đồng chí Nguyễn Duy Luân (ủy viên Ban Thường vụ Huyện ủy, sau này là Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên) và một số đồng chí lãnh đạo khác về chỉ đạo phong trào Đồng khởi Hòa Thịnh. Chị đã kịp thời nắm và cung cấp tình hình, móc nối liên lạc với các tổ chức cách mạng và đã góp phần cho cuộc Đồng khởi Hòa Thịnh giành thắng lợi.
Ngày 16/3/1961, trong chuyến đi công tác từ căn cứ về làng mua vải đỏ để may cờ Mặt trận và thuốc men đưa về căn cứ, chị bị đại đội bảo an địch phục kích và bắt. Địch dùng hết mọi thủ đoạn, mọi đòn tra tấn, đánh đập rất tàn bạo và thay nhau hãm hiếp chị. Không tìm được manh mối nào, địch tiếp tục dùng thủ đoạn hết sức dã man, chúng đào một cái hố, bỏ chị xuống và đe dọa nếu không khai báo chúng sẽ chôn sống. Chị nhìn thẳng vào mặt chúng nói: “… Phải, tôi đi theo Mặt trận, đi làm cách mạng đó. Nhưng tôi làm đây là làm cho nước, cho dân, cho những người nghèo khổ. Đúng ra trai tráng các anh phải làm, đằng này không làm đã thế lại còn cản trở tôi”. Chúng tức điên, kề mũi súng vào tai chị, nhưng chị vẫn bình tĩnh nói: “Các anh muốn bắn tôi, bắn để làm gì? Bắn để đàn áp phong trào cứu nước à?”. Rồi chị lắc đầu, kết luận: “Vô ích”.
Biết không thể khuất phục được, địch hèn hạ giết chị. Trước lúc bắn, chúng cho chị nói lời cuối cùng, may ra tìm ở chị một chút nao núng, run sợ. Nhưng chị vẫn bình tĩnh, mở to mắt, nhìn thẳng vào bọn sát nhân, khát máu và cởi chiếc áo khoác ngoài, đưa cho mấy tên lính, chị nói: “Các anh cho tôi nói lời cuối cùng à! Điều đó không cần thiết. Tôi chỉ yêu cầu các anh một điều: Tôi muốn nhờ các anh đưa chiếc áo này về cho con tôi, để nó bán lấy tiền đong gạo và nhờ các anh nói với con tôi rằng: Mẹ đi làm cách mạng đã hy sinh rồi”. Tên chỉ huy đã ra lệnh bắn. Run sợ trước tinh thần hiên ngang, bất khuất của chị, không một tên lính nào dám bắn trúng chị. Tên chỉ huy điên cuồng, rút súng, tự tay bắn vào người chị… Chưa hả dạ, chúng còn cắt 2 tai, cắt lưỡi, xẻo vú của chị, xỏ thành xâu đưa về chợ Mỹ Xuân (xã Hòa Thịnh) và tuyên truyền: Chúng đã giết được một cán bộ cộng sản nữ bự, để uy hiếp tinh thần nhân dân Hòa Thịnh.
Nhưng chúng đã lầm, tấm lòng kiên trung bất khuất của nữ chiến sĩ cách mạng, tấm lòng đôn hậu nhân ái của chị Trần Thị Có đã tô thắm thêm trang sử, tiếp thêm sức mạnh cho nhân dân xã Hòa Thịnh. Xúc động trước tấm gương hy sinh lẫm liệt của chị, đồng chí Trần Suyền, Bí thư Tỉnh ủy Phú Yên đã trực tiếp biên soạn vở tuồng: “Chị Trần Thị Có” và giao cho đoàn văn công của tỉnh trình diễn. Khán giả xem vở tuồng này đều òa lên khóc và đứng phắt dậy hô vang: “Đả đảo Mỹ - Diệm, đả đảo Mỹ - Diệm”.
Với những hành động dũng cảm, kiên cường và công lao đóng góp to lớn, đồng chí Trần Thị Có đã được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng ba.
Ngày 24/6/2005, đồng chí Trần Thị Có được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
