Trần Thị Lý – Người nữ du kích Quảng Nam chịu đòn tra tấn nhưng không khuất phục

Thời kỳ lịch sử

Kháng chiến chống Pháp và giai đoạn đấu tranh chính trị, bí mật chống chính quyền Ngô Đình Diệm ở miền Nam sau Hiệp định Genève; trọng tâm Quảng Nam – Đà Nẵng, 1945–1958.
1. Cô gái Điện Quang bước vào cách mạng từ năm 12 tuổi

Trần Thị Lý tên thật là Trần Thị Nhâm.

Bà sinh năm 1933, tại xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam.

Đây là vùng đất nằm bên dòng Thu Bồn, nơi phong trào cách mạng có truyền thống lâu đời.

Năm mới 12 tuổi, Trần Thị Nhâm đã tham gia Thiếu nhi Cứu quốc.

Năm 1946, bà được điều về làm cán bộ văn phòng Thanh niên Cứu quốc huyện Điện Bàn và tham gia Ban Chấp hành Thanh niên Cứu quốc huyện.

Tuổi thơ của cô gái xứ Quảng vì thế không trải qua bình yên.

Nó gắn với:

cơ sở bí mật.

những chuyến đi trong đêm.

những cán bộ cần được bảo vệ.

và một cuộc chiến chưa biết bao giờ kết thúc.

Chú thích: Vùng Điện Quang – Điện Bàn, quê hương của Anh hùng Trần Thị Lý và cũng là địa bàn hoạt động cách mạng của bà.
Nguồn: Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

2. Những năm tháng xây dựng cơ sở ở Điện Hồng

Năm 1951–1952, Trần Thị Lý được giao nhiệm vụ xây dựng cơ sở tại Điện Hồng, vùng do thực dân Pháp kiểm soát.

Công việc của bà không có chiến hào.

Không có pháo binh.

Không có những trận đánh lớn.

Nhưng nguy hiểm không kém.

Bởi một cán bộ hoạt động bí mật nếu bị phát hiện có thể bị bắt ngay lập tức.

Bà phải sống giữa dân.

Xây dựng cơ sở.

Giữ liên lạc.

Truyền tin.

Và tìm cách bảo vệ những người đang hoạt động cho cách mạng.

Đầu năm 1952, Trần Thị Lý bị thực dân Pháp và tay sai vây bắt, đưa về giam tại đồn Vân Ly – Gò Nổi.

Đó là lần đầu tiên bà bước qua cánh cửa nhà tù.

Nhưng không phải lần cuối.

3. Ra khỏi nhà tù và trở lại đường dây bí mật

Sau những năm tháng đấu tranh chống Pháp, tình hình Quảng Nam tiếp tục biến động mạnh.

Năm 1954, Hiệp định Genève được ký kết.

Đất nước tạm thời chia cắt.

Ở miền Nam, bộ máy chính quyền mới bắt đầu truy quét những người từng hoạt động cho cách mạng.

Trần Thị Lý không rời bỏ công việc.

Tháng 4/1955, bà được giao phụ trách đường dây liên lạc bí mật của tỉnh tại Đà Nẵng.

Đà Nẵng lúc này là địa bàn bị kiểm soát rất gắt gao.

Cán bộ nằm vùng bị săn lùng.

Các cơ sở lần lượt bị phát hiện.

Mỗi chuyến đi đều có nguy cơ trở thành chuyến đi cuối cùng.

Nhưng Trần Thị Lý vẫn tiếp tục.

Bà liên lạc với cán bộ ở các huyện, tìm cách đưa những người có nguy cơ bị bắt lánh ra Đà Nẵng.

Công việc ấy đòi hỏi một điều:

nếu mình bị bắt, không được để đường dây bị lộ.

4. Lần bắt thứ hai

Tháng 6/1955, Trần Thị Lý bị bắt lần thứ hai.

Lần này, địch muốn biết:

ai là người chỉ huy?

ai là cơ sở?

đường dây liên lạc hoạt động thế nào?

những cán bộ nào đang nằm vùng?

Nhưng bà không khai.

Năm tháng bị giam cầm và tra hỏi trôi qua.

Không thu được thông tin.

Cuối cùng, địch phải trả tự do cho bà.

Một người khác có thể đã tìm cách rời bỏ công việc.

Nhưng Trần Thị Lý lại trở về hoạt động.

Đó chính là điều khiến lần bắt thứ ba sau này trở thành một câu chuyện đặc biệt.

5. Lần bắt thứ ba – năm 1957

Tháng 6/1957, trong lúc đang làm nhiệm vụ, Trần Thị Lý lại bị bắt.

Lần này, kẻ thù dường như quyết định phải buộc bà khai bằng mọi giá.

Những hình thức tra tấn được các tư liệu lịch sử ghi lại gồm:

điện giật.

dùi đâm.

dao cắt.

lửa nung.

Nhưng điều họ muốn không đạt được.

Trần Thị Lý không khai báo bí mật của tổ chức và cơ sở cách mạng.

Đó là cuộc đấu tranh giữa hai ý chí.

Một bên có nhà tù, vũ khí và các phương tiện tra tấn.

Một bên chỉ có:

ý chí giữ bí mật.

6. Khi thân thể trở thành nơi chịu đựng

Có những câu chuyện chiến tranh người ta nhớ bằng tiếng súng.

Câu chuyện Trần Thị Lý lại khác.

Nó được nhớ bằng sức chịu đựng của một con người.

Bà bị tra tấn liên tục.

Cơ thể ngày càng suy kiệt.

Nhưng điều mà những người tra khảo muốn nghe – những thông tin về tổ chức – vẫn không xuất hiện.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận bà bị tra tấn đến kiệt sức vào tháng 10/1958, đến mức đối phương cho rằng bà không thể sống được nữa.

Nhưng họ đã nhầm.

7. Bị vứt ra ngoài nhà lao

Tháng 10/1958.

Một người phụ nữ trẻ bị đẩy ra khỏi nhà lao.

Không phải được trả tự do.

Mà vì những kẻ giam giữ nghĩ rằng:

bà đã chết.

Cơ thể ấy gần như không còn sức sống.

Nhưng rồi cơ sở cách mạng phát hiện được bà.

Đồng đội đưa bà về chăm sóc.

Một người tưởng đã chết:

vẫn còn sống.

Và từ khoảnh khắc ấy bắt đầu một hành trình mới.

Không phải hành trình trở về nhà.

Mà là hành trình từ miền Nam ra miền Bắc để giành lại sự sống.

Chú thích: Trần Thị Lý được điều trị tại Bệnh viện Việt – Xô năm 1958 sau thời gian dài bị giam cầm và tra tấn.
Nguồn: Ảnh tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

8. Hành trình bí mật ra miền Bắc

Đưa một người bị thương nặng từ Quảng Nam ra miền Bắc trong hoàn cảnh chiến tranh là một nhiệm vụ cực kỳ nguy hiểm.

Tổ chức phải đưa bà theo một hành trình vòng qua:

Quảng Nam → Sài Gòn → Phnôm Pênh → Hà Nội.

Đó là một hành trình dài.

Nhưng điều đáng sợ nhất không phải khoảng cách.

Mà là tình trạng của người bệnh.

Bà gần như không còn khả năng tự chăm sóc bản thân.

Mỗi chặng đường đều có thể khiến bà không sống nổi.

Nhưng cuối cùng:

máy bay đưa Trần Thị Lý ra Hà Nội.

Năm 1958, Bệnh viện Việt – Xô tiếp nhận người phụ nữ ấy.

9. 26kg và 42 vết thương

Hồ sơ bệnh nhân ghi lại một tình trạng khiến những người tiếp nhận phải kinh hoàng.

Trần Thị Nhâm, tức Lý.

25 tuổi.

Cân nặng: 26kg.

42 vết thương trên cơ thể.

Cơ thể suy kiệt.

Thường xuyên co giật.

Các vết thương vẫn rỉ máu.

Bà gần như đã trở về từ ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Chú thích: Bệnh viện Việt – Xô, nơi Trần Thị Lý được điều trị sau khi được đưa ra miền Bắc năm 1958.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

10. Bác sĩ chiến đấu để giữ lại sự sống

Nếu ở Quảng Nam, Trần Thị Lý chiến đấu để giữ bí mật của tổ chức,

thì ở Hà Nội, các bác sĩ chiến đấu để giữ lại sự sống cho bà.

Từng ngày.

Từng chút một.

Một người phụ nữ chỉ còn 26kg phải được cứu sống từ một cơ thể đã chịu quá nhiều tổn thương.

Những ngày điều trị kéo dài.

Nhưng bà sống.

Và dần tỉnh lại.

Câu chuyện ấy nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi một bệnh viện.

11. Bác Hồ đến thăm người con gái Quảng Nam

Trong thời gian Trần Thị Lý điều trị tại Bệnh viện Việt – Xô, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm bà.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Người vô cùng xúc động khi thấy bà trong những cơn mê sảng.

Đối với người phụ nữ vừa đi qua những nhà tù và cực hình, cuộc gặp ấy có ý nghĩa đặc biệt.

Bà đã từ một nhà lao ở miền Nam tới một phòng bệnh ở Hà Nội.

Và ở đó:

cả nước biết đến câu chuyện của bà.

12. Tố Hữu và “Người con gái Việt Nam”

Câu chuyện về Trần Thị Lý đã gây xúc động sâu sắc.

Nhà thơ Tố Hữu đến thăm bà.

Và từ hình ảnh người phụ nữ nằm trên giường bệnh, ông viết bài thơ nổi tiếng:

“Người con gái Việt Nam”.

Bài thơ mở đầu bằng những câu hỏi về một người con gái tưởng như không thể tồn tại sau những gì đã trải qua.

Rồi đi đến hình ảnh:

“Em đã sống lại rồi em đã sống!”

Bài thơ trở thành một trong những tác phẩm nổi tiếng viết về người phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh.

Chú thích: Hình ảnh Trần Thị Lý năm 1958 và tư liệu liên quan đến bài thơ “Người con gái Việt Nam” của Tố Hữu.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

13. Từ một người tù trở thành biểu tượng

Điều đặc biệt là Trần Thị Lý không chỉ được biết đến ở Việt Nam.

Câu chuyện về bà được nhiều bạn bè quốc tế quan tâm.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, các đoàn thể, bạn bè quốc tế từ Liên Xô, Ba Lan, Mông Cổ, Hungary, Pháp và đồng bào Việt Nam ở nước ngoài đã gửi lời thăm hỏi, chia sẻ với bà.

Một người phụ nữ quê Điện Bàn.

Một người từng bị vứt ngoài nhà lao.

Giờ đây trở thành một biểu tượng về ý chí của người phụ nữ Việt Nam.

14. “Từ cõi chết trở về”

Có lẽ không có cụm từ nào mô tả chính xác hơn hành trình của Trần Thị Lý:

từ cõi chết trở về.

Bà đã vượt qua ba lần bị bắt.

Qua những nhà tù.

Qua những cuộc tra tấn.

Qua tình trạng cơ thể chỉ còn 26kg.

Qua 42 vết thương.

Qua một hành trình bí mật ra miền Bắc.

Và cuối cùng:

sống.

Sống để kể lại câu chuyện.

Sống để trở thành chứng nhân của một giai đoạn lịch sử.

15. Người con gái của dòng Thu Bồn

Trần Thị Lý là người Quảng Nam.

Bà sinh ra bên vùng đất Điện Quang.

Hoạt động ở Điện Bàn.

Làm đường dây tại Đà Nẵng.

Bị bắt trên chính quê hương mình.

Và sau này, khi sức khỏe hồi phục, cuộc đời bà vẫn gắn với miền Trung.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia gọi bà là “người con gái sông nước Thu Bồn” – một cách gọi rất đẹp về người phụ nữ đã trở thành biểu tượng của xứ Quảng.

6

Chú thích: Sông Thu Bồn và vùng đất Điện Bàn – không gian quê hương của Trần Thị Lý.
Nguồn: Địa danh đối chiếu theo tư liệu tiểu sử Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

16. Những năm tháng sau đó

Sau thời gian điều trị, Trần Thị Lý tiếp tục sống và hoạt động trong điều kiện sức khỏe bị ảnh hưởng nặng nề bởi những thương tích trước đó.

Những vết thương không biến mất.

Nhưng bà đã sống tiếp.

Đó cũng là một dạng chiến thắng.

Bởi kẻ thù từng nghĩ rằng họ đã giết được bà.

Nhưng người phụ nữ ấy vẫn sống.

Và mỗi ngày bà sống là một lời khẳng định rằng:

ý chí con người không dễ bị khuất phục.

17. Trở về Đà Nẵng

Những năm cuối đời, Trần Thị Lý trở về sống tại Đà Nẵng.

Nhưng những vết thương năm xưa vẫn tái phát.

Năm 1992, bà qua đời tại bệnh viện C – Đà Nẵng.

Bà ra đi ở tuổi 59.

Không quá dài so với một đời người.

Nhưng trong 59 năm ấy, có cả một phần lịch sử Quảng Nam – Đà Nẵng.

18. Danh hiệu Anh hùng

Ngày 2/2/1992, Nhà nước truy tặng Trần Thị Lý danh hiệu:

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Đó là sự ghi nhận chính thức đối với một cuộc đời hoạt động cách mạng và một người phụ nữ đã chịu đựng những thử thách đặc biệt khắc nghiệt.

Bà không trở thành anh hùng bởi một trận đánh lớn.

Không bởi số lượng quân địch bị tiêu diệt.

Mà bởi:

sự trung thành với tổ chức.

khả năng giữ bí mật.

sự kiên cường trước tra tấn.

Và trên hết:

không khuất phục.

19. Câu chuyện của Trần Thị Lý và ký ức Khu 5

Trong Phần XVI – NHÂN VẬT TỪ CÁC CHIẾN TRƯỜNG KHU 5 – QUẢNG NAM – ĐÀ NẴNG, Trần Thị Lý có một vị trí rất riêng.

Nếu Nguyễn Chơn là câu chuyện về nghệ thuật chỉ huy trận đánh,

Chu Huy Mân là câu chuyện về xây dựng thế trận,

Võ Chí Công là câu chuyện về giữ căn cứ và cơ sở cách mạng,

Bùi Đức Tùy là câu chuyện về đặc công thọc sâu vào lòng đối phương,

thì Trần Thị Lý là câu chuyện về:

một con người giữ bí mật cách mạng bằng chính sự sống của mình.

Bà cho thấy một mặt khác của chiến trường Khu 5:

Không phải lúc nào cuộc chiến cũng diễn ra bằng súng.

Có những trận chiến diễn ra:

trong phòng hỏi cung.

trong nhà lao.

trong tâm trí của một người bị tra tấn.

Và ở đó, một lời khai cũng có thể làm tổn thất cả một mạng lưới.

20. Vì sao câu chuyện này cần được kể?

Bởi Trần Thị Lý không chỉ là một cái tên trên bia tưởng niệm.

Bà là một con người.

Một cô gái Quảng Nam tham gia cách mạng từ tuổi thiếu niên.

Một cán bộ giao liên.

Một người từng bị bắt.

Được thả.

Lại tiếp tục hoạt động.

Rồi bị bắt lần nữa.

Và lần thứ ba.

Sau mỗi lần, điều đáng sợ nhất không phải là vết thương.

Mà là câu hỏi:

“Lần này mình có giữ được bí mật không?”

Bà đã giữ được.

Lời kết – “Em đã sống lại rồi, em đã sống!”

Năm 1958, khi Trần Thị Lý nằm trên giường bệnh Việt – Xô, rất ít người nghĩ rằng người phụ nữ ấy có thể sống được.

Cơ thể chỉ còn 26kg.

42 vết thương.

Những tổn thương do nhiều năm tù đày và tra tấn.

Nhưng bà vẫn sống.

Chú thích: Chân dung Anh hùng LLVTND Trần Thị Lý và những dấu tích tưởng niệm người con gái Quảng Nam tại Đà Nẵng.
Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; tư liệu địa phương.

Bà sống để chứng minh rằng những đòn tra tấn không thể buộc một người phải phản bội điều mình tin tưởng.

Bà sống để câu chuyện của mình trở thành tiếng nói tố cáo tội ác chiến tranh.

Bà sống để nhà thơ Tố Hữu viết nên hình tượng “Người con gái Việt Nam”.

Và bà sống để những thế hệ sau biết rằng trong cuộc chiến ấy, có những người phụ nữ không đứng phía sau.

Họ đứng ngay giữa cuộc chiến.

Có người cầm súng.

Có người làm giao liên.

Có người giữ cơ sở.

Và có người phải dùng chính thân thể mình để bảo vệ bí mật.

Trần Thị Lý thuộc về những con người ấy.

Người con gái Điện Quang đã đi qua ba lần bị bắt, qua những cực hình khủng khiếp, qua cõi chết và trở về.

Và điều kẻ thù không thể lấy được từ bà, cho đến cuối cùng, chính là:

một lời khai.