Trần Thị Lý – ‘Út Sóc’ Phú Hải chạy giữa mưa bom để giữ mạch chiến đấu Đồng Hới

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Đồng Hới, Quảng Bình, giai đoạn 1964–1975.
1. CÔ GÁI BÊN DÒNG SÔNG LŨY

Trần Thị Lý sinh năm 1946, quê làng Phú Thượng Trong, xã Phú Hải, thị xã Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình – vùng đất bên dòng sông Lũy, một nhánh của sông Nhật Lệ.

Tuổi thơ của chị gắn với sông nước.

Chị từng lặn sông bắt cá, theo cha chở cát trên sông. Chính môi trường ấy rèn cho cô gái nhỏ nhắn sự nhanh nhẹn, bền bỉ và khả năng chịu đựng gian khó.

Năm 1964, khi tròn 19 tuổi, Trần Thị Lý được kết nạp vào Đảng.

Chị được giao làm liên lạc cho Đảng ủy và Xã đội Phú Hải.

Rồi chiến tranh ngày càng lan rộng.

Tháng 2-1965, Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại miền Bắc. Đồng Hới trở thành một trong những địa bàn bị đánh phá ác liệt.

Phú Hải, nằm ở phía nam Cầu Dài, trở thành một vị trí quan trọng.

Trần Thị Lý được bổ sung vào lực lượng dân quân, làm chiến sĩ phòng không tại trận địa nam Cầu Dài.

Cũng từ những ngày ấy, chị có một cái tên rất đặc biệt:

“Út Sóc”.

Bởi chị nhỏ người nhưng chạy rất nhanh, thoăn thoắt từ trận địa này sang trận địa khác để chuyển mệnh lệnh.

2. “ÚT SÓC” GIỮ MẠCH LIÊN LẠC GIỮA TRẬN ĐỊA

Khi bom Mỹ trút xuống Đồng Hới, việc truyền đạt mệnh lệnh giữa các trận địa trở thành một nhiệm vụ vô cùng quan trọng.

Điện thoại có thể bị phá hỏng.

Đường sá có thể bị bom cày nát.

Những người liên lạc phải tự mình đi qua vùng nguy hiểm.

Trần Thị Lý làm công việc ấy.

Chị chạy từ trận địa này sang trận địa khác, đưa mệnh lệnh của cấp trên đến các đơn vị.

Có lần, một trận địa bên kia sông chưa nhận được lệnh.

Trần Thị Lý lập tức xuống bờ sông, chèo thuyền sang.

Biết đơn vị bên kia đã chiến đấu lâu và đạn dược gần cạn, chị lại chèo thuyền quay về kho lấy đạn.

Chị vác hòm đạn nặng hơn trọng lượng cơ thể, rồi tiếp tục chèo thuyền trở lại giữa lúc máy bay địch đang đánh phá.

Không có tiếng hô hào lớn.

Không có một khoảnh khắc được dàn dựng.

Chỉ có một cô gái trẻ hiểu rằng nếu mệnh lệnh không đến được trận địa, nếu đạn không đến được tay người lính, thì một vị trí chiến đấu có thể bị uy hiếp.

Vì vậy chị đi.

Rồi lại quay về.

Rồi lại đi tiếp.

Đó chính là công việc của một người liên lạc trong chiến tranh.

Và cũng là lý do cái tên “Út Sóc Phú Hải” trở nên quen thuộc với quân dân Đồng Hới.

Chú thích ảnh: Cầu Dài và khu vực Đồng Hới – địa bàn gắn với hoạt động chiến đấu của dân quân Phú Hải. Ảnh dùng để tái hiện không gian lịch sử, không khẳng định Trần Thị Lý xuất hiện trong ảnh.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về Đồng Hới và Cầu Dài được các cơ quan báo chí sử dụng khi viết về Trần Thị Lý.

3. NGÀY 4-4-1965 – CẦU DÀI TRONG LỬA ĐẠN

Ngày 4-4-1965 là một trong những trận đánh được nhắc đến nhiều nhất trong cuộc đời Trần Thị Lý.

Gần trưa, máy bay Mỹ đánh phá dữ dội khu vực Đồng Hới.

Các loại máy bay như F4H, F105, AD6 được sử dụng trong cuộc tập kích.

Cầu Dài bị đánh trúng bom, cây cầu bị đứt gãy giữa dòng.

Hơn 60 người dân thiệt mạng trong trận đánh ấy, theo tư liệu được Báo Quân đội nhân dân và Báo Quảng Bình dẫn lại.

Tại trận địa phía nam Cầu Dài, Trần Thị Lý cầm súng CKC làm nhiệm vụ cảnh giới.

Một loạt bom trút xuống.

Chị kịp thời nhảy sang một hầm khác.

Một tiếng nổ lớn.

Đất đá phủ lên người.

Chị bị vùi gần kín, chỉ còn phần tóc lộ ra.

Đồng đội tìm cách kéo chị lên.

Khi được đưa ra khỏi đất đá, một tay chị vẫn giữ khẩu súng, tay kia bịt nòng để đất cát không lọt vào.

Chị chưa nghỉ.

Chưa kịp hoàn hồn.

Lại lao sang trận địa khác.

Bởi mệnh lệnh vẫn phải được truyền.

Trận địa vẫn phải chiến đấu.

Và rồi Trần Thị Lý tiếp tục cầm súng bắn trả máy bay.

Theo các tư liệu được Báo Quân đội nhân dân và Báo Quảng Bình dẫn lại, trong trận đánh này, dân quân Đồng Hới đã bắn rơi 3 máy bay Mỹ.

Chú thích ảnh: Tư liệu về cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại bằng không quân tại Quảng Bình, dùng để tái hiện bối cảnh trận đánh Cầu Dài năm 1965.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử được các báo địa phương và Báo Quân đội nhân dân sử dụng. Không gán người trong ảnh là Trần Thị Lý.

4. SAU TIẾNG BOM – CÔ GÁI LẠI ĐI CỨU NGƯỜI

Trận đánh không chỉ có chuyện bắn máy bay.

Sau những đợt bom, giữa những ngôi nhà và hầm trú ẩn bị vùi lấp, người dân vẫn còn mắc kẹt.

Trần Thị Lý phát hiện một hầm trú ẩn bị sập.

Chị lao tới.

Không có máy móc.

Không có thiết bị cứu hộ.

Chị dùng chính đôi tay của mình cào bới đất đá.

Hai bàn tay rớm máu.

Nhưng chị vẫn tiếp tục.

Mọi người xung quanh được gọi đến cùng đào bới.

Cuối cùng, 5 người dân được cứu sống.

Đây là một chi tiết rất đáng nhớ trong câu chuyện về Trần Thị Lý.

Bởi người dân quân ấy không chỉ chiến đấu để bắn máy bay.

Chị còn chiến đấu để cứu những người đang sống dưới mặt đất.

Trong chiến tranh, đôi khi một người lính vừa là chiến sĩ.

Vừa là người liên lạc.

Vừa là người cứu hộ.

Vừa là người bảo vệ dân.

Và tất cả những vai trò ấy có thể diễn ra trong cùng một ngày.

Chú thích ảnh: Hình ảnh tư liệu về đời sống và hầm trú ẩn của người dân miền Bắc trong chiến tranh phá hoại. Dùng để minh họa công việc cứu hộ trong bối cảnh chiến tranh; không phải ảnh Trần Thị Lý cứu 5 người.

Nguồn ảnh: Tư liệu chiến tranh được các cơ quan báo chí và bảo tàng lịch sử sử dụng.

5. CHIẾC ĐÒ TRÊN SÔNG GIỮA LÚC MÁY BAY ĐANG ĐÁNH PHÁ

Một nhiệm vụ khác của Trần Thị Lý cũng được nhiều nguồn ghi lại.

Đó là lần chị đưa Lê Viết Thuật, Bí thư Đảng ủy xã Phú Hải, vượt sông để chỉ đạo công tác chiến đấu.

Chiếc thuyền vừa rời bến thì máy bay Mỹ xuất hiện.

Dòng sông bị khuấy động bởi bom đạn.

Người ngồi trên thuyền lo cho sự an toàn của cô gái trẻ nên đề nghị đổi người chèo.

Nhưng Trần Thị Lý tiếp tục nhận phần nguy hiểm.

Chị bình tĩnh đưa thuyền sang bờ bên kia.

Sau đó trở về trận địa.

Một con sông.

Một chiếc thuyền nhỏ.

Một người phụ nữ trẻ.

Và phía trên là máy bay chiến đấu.

Nếu nhìn bằng con mắt của hôm nay, đó là một khung cảnh khó tưởng tượng.

Nhưng với người dân Đồng Hới năm ấy, đó là cuộc sống hàng ngày.

Chiến tranh khiến những con người bình thường phải làm những việc phi thường.

Và Trần Thị Lý là một trong những người như thế.

6. NGƯỜI NỮ DÂN QUÂN DÙNG SÚNG TRƯỜNG BẮN MÁY BAY

Trần Thị Lý không chỉ làm nhiệm vụ liên lạc.

Chị trực tiếp cầm súng.

Các tư liệu về chị ghi nhận trong những trận chiến đấu, chị sử dụng súng trường K44/CKC bắn trả máy bay Mỹ.

Điều đáng chú ý là nhiệm vụ ấy diễn ra trong điều kiện vũ khí của lực lượng dân quân hoàn toàn không thể so sánh với máy bay chiến đấu của đối phương.

Nhưng họ vẫn chiến đấu.

Trần Thị Lý ở vị trí cảnh giới.

Quan sát đường bay.

Truyền lệnh.

Rồi nổ súng.

Trong trận ngày 4-4-1965, sau khi được đồng đội kéo khỏi hầm bị bom vùi, chị lại trở về trận địa và tiếp tục chiến đấu.

Đó là lý do hình ảnh “Út Sóc” không chỉ gắn với một người liên lạc chạy giữa các trận địa.

Nó còn gắn với một nữ dân quân trực tiếp đối mặt với máy bay địch.

Và chiến công của dân quân Đồng Hới trong những trận đánh ấy đã được báo chí, phát thanh tuyên truyền rộng rãi.

Chương trình phát thanh Quân đội từng có bài ký “Sóc Phú Hải”, khắc họa hình ảnh người nữ liên lạc nhỏ bé, gan góc giữa lửa đạn.

Chú thích ảnh: Tư liệu về nữ dân quân và vũ khí bộ binh trong chiến tranh chống Mỹ, dùng để minh họa môi trường chiến đấu của Trần Thị Lý. Không xác nhận nhân vật trong ảnh là chị Lý.

Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về lực lượng dân quân miền Bắc.

7. NGÀY 1-1-1967 – CÔ GÁI “ÚT SÓC” TRỞ THÀNH ANH HÙNG

Những chiến công trong những năm đầu chiến tranh đã đưa tên tuổi Trần Thị Lý vượt khỏi phạm vi Phú Hải.

Ngày 1-1-1967, chị được Nhà nước phong tặng danh hiệu:

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Sau đó, chị chính thức tham gia quân đội và được phong quân hàm Thiếu úy.

Nhưng câu chuyện của Trần Thị Lý không kết thúc ở chiến trường Đồng Hới.

Sau năm 1975, chị tiếp tục học tập tại Học viện Chính trị Quân sự, rồi đảm nhiệm nhiều cương vị khác nhau trong quân đội.

Chị từng là đại biểu Quốc hội các khóa IV, V và VI, Ủy viên Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Ủy viên Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Một cô gái từng chạy giữa các trận địa.

Một dân quân từng cầm súng bắn máy bay.

Một người từng dùng đôi tay đào đất cứu dân.

Sau chiến tranh, chị tiếp tục phục vụ đất nước trên những cương vị khác.

Đó là một cuộc đời không dừng lại ở một chiến công.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu ghi lại Trần Thị Lý trong một hoạt động cùng các anh hùng của tỉnh Quảng Bình, trong đó chị đứng bên trái đồng chí Lê Duẩn.

Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân, ảnh tư liệu trong bài viết về Trần Thị Lý.

8. BA LẦN ĐƯỢC GẶP BÁC HỒ

Trần Thị Lý là một trong những nữ Anh hùng có vinh dự nhiều lần được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Theo tư liệu được Báo Quân đội nhân dân dẫn từ sách Nữ anh hùng quê hương Đồng Hới, chị đã ba lần gặp Bác Hồ.

Lần đầu diễn ra sau Đại hội Anh hùng chiến sĩ thi đua toàn quốc ngày 1-1-1967.

Đoàn đại biểu Quảng Bình được gặp Bác và Thủ tướng Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch.

Trần Thị Lý là đại biểu anh hùng trẻ tuổi nhất của đoàn và được ngồi gần Bác.

Trong cuộc gặp, Bác hỏi thăm tình hình đồng bào Quảng Bình.

Gần cuối buổi, Bác gợi ý chị hát bài “Quảng Bình quê ta ơi”.

Trần Thị Lý xúc động.

Thủ tướng Phạm Văn Đồng động viên chị bắt nhịp cho cả đoàn.

Và người nữ dân quân trẻ tuổi ấy đứng lên bắt nhịp cho đoàn Quảng Bình cùng hát.

Hai lần gặp sau gắn với những chuyến đi của chị tới Cuba và Liên Xô.

Bác căn dặn chị khi giao tiếp với bạn bè quốc tế phải nói ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu và thể hiện được cuộc chiến đấu chính nghĩa của nhân dân Việt Nam.

Đối với Trần Thị Lý, đó không chỉ là những lần được gặp một vị lãnh tụ.

Đó còn là những kỷ niệm theo chị suốt cuộc đời.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Trần Thị Lý trong các hoạt động sau khi được phong tặng danh hiệu Anh hùng và những lần gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chỉ sử dụng ảnh có chú thích nguồn xác định; không gán các ảnh tư liệu chung thành ảnh một cuộc gặp cụ thể nếu nguồn không xác nhận.

Nguồn ảnh: Báo Quân đội nhân dân và tư liệu lịch sử về Trần Thị Lý.

9. SAU CHIẾN TRANH – MỘT NGƯỜI ANH HÙNG TIẾP TỤC SỐNG VÀ CỐNG HIẾN

Sau ngày đất nước thống nhất, Trần Thị Lý vẫn tiếp tục làm việc.

Chị được cử đi đào tạo cán bộ trung đoàn tại Học viện Chính trị Quân sự trong giai đoạn 1975–1977.

Sau đó chị đảm nhiệm nhiều công tác.

Năm 1985, chị được điều về Quân khu 5, làm Phó giám đốc rồi Giám đốc Khách sạn Bạch Đằng tại Đà Nẵng.

Ngay cả trong công việc kinh tế, dấu ấn của người từng là dân quân năm xưa vẫn còn.

Trên cương vị Phó đội sản xuất muối Cầu Dài, chị chú trọng tăng năng suất, tận dụng thời gian sản xuất để bù đắp những ngày chiến đấu.

Tư liệu năm 2026 ghi nhận đội sản xuất do chị tham gia lãnh đạo đã nâng năng suất lên 150kg mỗi công, vượt chỉ tiêu gần 100 tấn.

Sau này, khi làm Giám đốc Khách sạn Bạch Đằng, chị tiếp tục được ghi nhận về công tác quản lý.

Năm 1996, khách sạn được xếp trong nhóm 10 khách sạn có chất lượng dịch vụ tốt của Việt Nam và Trần Thị Lý được tôn vinh là một trong 10 giám đốc khách sạn tiêu biểu cả nước.

Chiến tranh đã kết thúc.

Nhưng tinh thần trách nhiệm của “Út Sóc” thì không kết thúc cùng tiếng súng.

LỜI KẾT – “ÚT SÓC” VÀ NHỮNG NĂM THÁNG KHÔNG THỂ QUÊN

Trần Thị Lý không nằm lại trên chiến trường.

Đó là điều cần được nói rõ.

Chị sống qua chiến tranh.

Sống qua ngày đất nước thống nhất.

Và tiếp tục cống hiến trong nhiều năm sau đó.

Nhưng tuổi trẻ của chị đã nằm lại một phần ở Đồng Hới.

Ở Cầu Dài.

Ở những trận địa phòng không.

Ở những chuyến đò vượt sông giữa bom đạn.

Ở những căn hầm bị vùi lấp.

Ở những hòm đạn chị từng mang trên vai.

Và ở hình ảnh một cô gái nhỏ bé chạy giữa các trận địa đến mức đồng đội gọi chị bằng cái tên thân thương:

“Út Sóc”.

Chú thích ảnh: Phú Hải và khu vực Đồng Hới ngày nay – quê hương và địa bàn chiến đấu của Trần Thị Lý. Ảnh được dùng riêng cho lời kết, khác với ảnh chân dung, chiến trường và các hoạt động sau chiến tranh ở các phần trước.

Nguồn ảnh: Tư liệu địa phương về Đồng Hới, Phú Hải và Cầu Dài.

Ngày 1-1-1967, Trần Thị Lý được phong tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân.

Khi ấy, chị mới chỉ là một phụ nữ trẻ.

Nhưng những gì chị đã trải qua đã đủ để một vùng quê nhớ đến chị.

Một người liên lạc chạy giữa bom đạn.

Một nữ dân quân cầm súng trường bắn trả máy bay.

Một người chèo thuyền đưa cán bộ vượt sông.

Một người dùng tay đào đất cứu năm người dân.

Một cô gái bị bom vùi nhưng khi vừa được kéo lên đã tiếp tục chiến đấu.

Đó không phải những câu chuyện cần tô vẽ.

Bản thân sự thật đã đủ xúc động.

Sau này, chị còn trở thành đại biểu Quốc hội, cán bộ quân đội, cán bộ phụ nữ và người quản lý doanh nghiệp.

Nhưng có lẽ hình ảnh khiến người ta nhớ nhất vẫn là cô gái bên dòng sông Lũy năm nào.

Một cô gái nhỏ bé.

Một khẩu súng trường.

Một chiếc thuyền.

Một con đường giữa trận địa.

Và phía trên là bầu trời Đồng Hới đầy bom đạn.

Ngày nay, Đồng Hới đã khác.

Những con đường đông đúc hơn.

Những chuyến thuyền trên sông Nhật Lệ không còn phải né bom.

Những cô gái trẻ có thể đi học, đi làm, yêu thương và xây dựng gia đình trong một đất nước hòa bình.

Đó chính là điều những người như Trần Thị Lý đã chiến đấu để bảo vệ.

Chị đã không hy sinh trong chiến tranh.

Nhưng chị đã dành tuổi trẻ đẹp nhất của mình cho những năm tháng chiến tranh.

Và vì thế, khi nhắc đến Trần Thị Lý, chúng ta không chỉ nhớ một nữ Anh hùng.

Chúng ta nhớ một thế hệ đã sống trong hoàn cảnh mà bình yên cũng phải được giành lấy bằng lòng can đảm.

Xin nghiêng mình trước Anh hùng LLVT nhân dân Trần Thị Lý.

Xin biết ơn người con gái Phú Hải.

Người đã chạy giữa mưa bom để giữ mạch liên lạc.

Người đã cầm súng bảo vệ quê hương.

Người đã cứu đồng bào dưới những căn hầm đổ sập.

Và người đã mang tinh thần ấy đi cùng mình suốt cuộc đời.

“Út Sóc” Phú Hải đã đi qua chiến tranh.
Nhưng câu chuyện của chị vẫn còn ở lại – trong ký ức Đồng Hới, trong lịch sử Quảng Bình và trong lòng những thế hệ được sống giữa hòa bình