Trần Thủ Độ

Trần Thủ Độ, 1194–1264, Trung Vũ đại vương, là nhà chính trị cuối Lý đầu Trần. Ông đóng vai trò lật đổ nhà Lý, lập nhà Trần, thu phục lực lượng Man và kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất. Năm 1209 loạn Quách Bốc, Thái tử Lý Sảm nương Trần Lý; họ Trần dẹp loạn, khuynh loát triều đình. Với chức Điện tiền chỉ huy sứ, ông sắp xếp cháu Trần Cảnh lấy Lý Chiêu Hoàng rồi nhận ngôi, lập Trần Thái Tông. Sử khen tài quyết đoán nhưng phê bình nhân phẩm vì bức tử Lý Huệ Tông, cưới Huệ hậu Trần Thị Dung là chị họ, ép Thái Tông lấy vợ anh đang mang thai, và nghi vấn tàn sát tôn thất Lý.

Ông là em họ Trần Tự Khánh, Trần Thừa và Trần Thị Dung. Sau khi Trần Tự Khánh chết, Huệ Tông bệnh, không con trai, ông nắm cấm quân. Chiêu Hoàng 7 tuổi lên ngôi năm 1224; Trần Cảnh 8 tuổi hầu trong cung. Ông đóng cửa thành, loan báo nữ hoàng đã có chồng, tháng 12 năm 1225 Chiêu Hoàng nhường ngôi. Ông làm Quốc thượng phụ. Lý Huệ Tông bị dời chùa Chân Giáo; tương truyền ông nói «nhổ cỏ phải nhổ rễ», thượng hoàng thắt cổ. Năm 1232 Toàn thư chép ông đào hố chôn tông thất ở Hoa Lâm, nhưng chú rằng việc chưa chắc có thực vì đời Anh Tông còn người họ Lý làm tướng.

Khi nhà Trần mới lập, Nguyễn Nộn chiếm Bắc Giang, Đoàn Thượng chiếm Hồng Châu. Ông phong vương, gả công chúa dò xét; Nộn chết thì thiên hạ về một mối. Năm 1237 Chiêu Thánh không sinh nối dõi, ông ép Thái Tông lấy Thuận Thiên, vợ Trần Liễu đang mang thai ba tháng. Liễu làm loạn sông Cái; vua trốn Yên Tử. Ông nói «xa giá ở đâu tức triều đình ở đó». Liễu ra hàng, ông muốn giết nhưng vua che, cho ấp Yên Sinh. Năm 1257 quân Mông Cổ vào, Thái Tông hỏi kế, ông tâu «đầu thần chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo». Ngày 24 tháng 12 năm ấy quân Trần thắng ở Đông Bộ Đầu.

Toàn thư kể ông thưởng người đàn hặc quyền mình, thưởng quân hiệu ngăn kiệu vợ, từ chối để anh cùng làm tể tướng. Ông mất tháng Giêng 1264, thọ 71 tuổi. Lê–Nguyễn vừa gọi công thần nhà Trần vừa tội nhân nhà Lý. Trần Trọng Kim cho ông gian với nhà Lý nhưng giúp Đại Việt chống Mông Cổ. Lăng ở Hưng Hà, Thái Bình.