TRẦN THỦ ĐỘ – CÔNG THẦN KHAI LẬP TRIỀU TRẦN, TRỤ CỘT DỰNG NƯỚC VÀ GIỮ NƯỚC

Trần Thủ Độ (1194–1264) là một trong những nhân vật có vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIII. Ông là công thần khai lập triều Trần, được vua Trần phong làm Quốc thượng phụ, sau giữ chức Thái sư, trực tiếp tham gia tổ chức, củng cố bộ máy nhà nước và lãnh đạo đất nước trong những năm đầu của triều Trần. Bằng tài năng chính trị, bản lĩnh quyết đoán và tinh thần trách nhiệm, Trần Thủ Độ đã góp phần đưa Đại Việt vượt qua những khó khăn cuối thời Lý, xây dựng nền tảng cho sự phát triển của nhà Trần và chuẩn bị lực lượng đối phó với nguy cơ ngoại xâm.

Công lao trong việc chuyển giao triều đại và xây dựng nhà Trần

Trần Thủ Độ sinh năm 1194 tại làng Lưu Xá, huyện Ngự Thiên, lộ Long Hưng, nay là thôn Lưu Xá, xã Ngự Thiên, tỉnh Hưng Yên. Ông xuất thân từ dòng họ Trần vốn làm nghề đánh cá. Đến thời Trần Lý, họ Trần ngày càng có thế lực, thu hút nhân dân trong vùng quy phục.

Trong bối cảnh cuối thời Lý, đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng về chính trị, kinh tế và xã hội, các thế lực cát cứ nổi lên ở nhiều nơi. Vua Lý Cao Tông không chăm lo chính sự, còn vua Lý Huệ Tông sức khỏe yếu, cuối cùng truyền ngôi cho con gái là Lý Chiêu Hoàng.

Trần Thủ Độ khi đó đã giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ, phụ trách lực lượng bảo vệ kinh thành. Với vai trò và ảnh hưởng của mình, ông từng bước thúc đẩy việc chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.

Tháng Chạp năm Ất Dậu, tức đầu năm 1226, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho chồng là Trần Cảnh. Trần Cảnh lên ngôi, trở thành vua Trần Thái Tông, mở đầu triều Trần.

Việc chuyển giao triều đại diễn ra mà không tạo ra một cuộc chiến tranh quy mô lớn trong nước. Sau khi Trần Thái Tông lên ngôi, Trần Thủ Độ được phong làm Quốc thượng phụ, nắm giữ việc cai trị đất nước; sau đó được phong Thái sư, phụ trách cả việc hành quân, đánh dẹp.

Sử sách ghi nhận vai trò đặc biệt của ông trong việc xây dựng nền móng triều Trần: “Thái Tôn lấy được thiên hạ đều là mưu sức của Thủ Độ cả, cho nên nhà nước phải nhờ cậy, quyền hơn cả vua.”

Quyết đoán trong xây dựng bộ máy nhà nước

Trần Thủ Độ là người có tính cách mạnh mẽ, quyết đoán và đặc biệt đề cao kỷ cương. Trong những năm đầu triều Trần, ông tập trung củng cố chính quyền trung ương, từng bước ổn định tình hình trong nước và đánh dẹp các thế lực cát cứ.

Ông cho tổ chức lại bộ máy hành chính, lập sổ hộ tịch để quản lý dân cư, phân loại các đối tượng trong xã, thôn, từ quan lại, binh lính đến dân thường. Đây là một trong những biện pháp quan trọng nhằm tăng cường khả năng quản lý của nhà nước.

Trần Thủ Độ cũng đề cao việc thực hiện pháp luật một cách nghiêm minh, không để quyền thế hay quan hệ cá nhân làm ảnh hưởng đến phép nước.

Sử sách ghi lại câu chuyện Linh Từ Quốc mẫu từng bị quân hiệu ngăn lại khi đi qua khu vực cấm. Bà về kể lại với Trần Thủ Độ. Ông cho gọi người quân hiệu đến xét hỏi. Khi biết người này chỉ làm đúng quy định, Trần Thủ Độ không những không trách phạt mà còn khen thưởng, nói rằng người giữ chức thấp nhưng biết giữ phép nước thì không có gì đáng trách.

Qua câu chuyện này, sử sách làm nổi bật tư tưởng đề cao kỷ cương và phép nước của Trần Thủ Độ.

Ông cũng không đặt lợi ích của gia đình lên trên lợi ích quốc gia. Khi vua Trần Thái Tông muốn đưa anh ruột ông là An Quốc làm Tể tướng, Trần Thủ Độ thẳng thắn can ngăn, cho rằng nếu An Quốc là người hiền thì ông nên nghỉ việc, còn nếu vua cho rằng ông tài giỏi hơn thì không nên đồng thời bổ nhiệm cả hai anh em vào vị trí đứng đầu triều đình.

Bản lĩnh trong những thời điểm quyết định

Trần Thủ Độ là người có bản lĩnh chính trị đặc biệt. Khi có người tố cáo rằng ông quyền thế vượt cả nhà vua, Trần Thái Tông trực tiếp đến gặp ông để hỏi. Trần Thủ Độ thẳng thắn thừa nhận lời tố cáo và còn lấy tiền lụa thưởng cho người đã nói ra điều đó.

Những câu chuyện được sử sách ghi lại cho thấy ông là người có cá tính mạnh, quyết đoán và luôn đặt yêu cầu củng cố nền chính trị của triều Trần lên hàng đầu.

Tuy nhiên, những đánh giá về Trần Thủ Độ trong sử sách cũng có nhiều chiều khác nhau. Một số sử thần thời phong kiến phê phán ông về những hành động liên quan đến nhà Lý. Trong Đại Việt sử ký toàn thư, khi chép việc Trần Thủ Độ bị cho là đã giết tôn thất nhà Lý, Ngô Sĩ Liên cũng chú rằng “việc này chưa chắc đã có thực”.

Trong khi đó, cách nhìn của nhân dân đối với Trần Thủ Độ có phần khác biệt. Tại đền thờ ông ở vùng Lim có câu đối ca ngợi công lao của ông đối với đất nước, khẳng định vị trí của Trần Thủ Độ trong lịch sử dân tộc.

Vai trò trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258

Một trong những dấu ấn lớn nhất trong sự nghiệp của Trần Thủ Độ là vai trò của ông trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất năm 1258.

Tháng 12 năm Đinh Tỵ, tức tháng 1 năm 1258, quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt sau khi đã mở rộng thế lực xuống khu vực phía Nam. Trước sức mạnh của quân xâm lược, quân Đại Việt tạm thời rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng.

Trong thời điểm tình thế hết sức khó khăn, vua Trần Thái Tông hỏi ý kiến Trần Thủ Độ về tình hình đất nước. Trước câu hỏi của nhà vua, Trần Thủ Độ đáp:

“Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo!”

Câu nói thể hiện rõ bản lĩnh, ý chí và quyết tâm bảo vệ đất nước của vị Thái sư. Trong hoàn cảnh quân địch đang chiếm ưu thế, tinh thần ấy có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin của triều đình và quân dân Đại Việt.

Sau đó, quân dân nhà Trần tổ chức phản công. Ngày 29 tháng 1 năm 1258, quân Đại Việt đánh vào Đông Bộ Đầu, buộc quân Mông Cổ phải rút khỏi Thăng Long và tháo chạy về nước.

Cuộc kháng chiến chống Mông Cổ lần thứ nhất giành thắng lợi, bảo vệ vững chắc nền độc lập của Đại Việt.

Dấu ấn lịch sử của Trần Thủ Độ

Trần Thủ Độ mất tháng Giêng năm Giáp Tý (1264), thọ 71 tuổi. Hơn 40 năm hoạt động chính trị, ông gắn bó trực tiếp với quá trình chuyển giao từ nhà Lý sang nhà Trần, củng cố chính quyền mới và xây dựng nền tảng cho một triều đại sau này trở thành một trong những thời kỳ rực rỡ của lịch sử Đại Việt.

Bên cạnh những đánh giá khác nhau của sử sách về một số hành động trong cuộc đời, không thể phủ nhận vai trò quan trọng của Trần Thủ Độ trong việc khai lập triều Trần, ổn định chính trị, củng cố bộ máy nhà nước, đề cao kỷ cương và góp phần tổ chức cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258.

Từ một nhân vật giữ vai trò trụ cột trong những năm đầu triều Trần, Trần Thủ Độ đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Đặc biệt, câu nói “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo” đã trở thành biểu tượng cho khí phách, ý chí quyết chiến và tinh thần trách nhiệm của một vị đại thần trước vận mệnh quốc gia.