TRẦN THỦ ĐỘ – NHÀ CHÍNH TRỊ KIỆT XUẤT, NGƯỜI KIẾN LẬP TRIỀU TRẦN

Trong lịch sử Việt Nam, có những nhân vật càng nhìn sâu vào những biến động của thời đại càng thấy rõ sự phức tạp và tầm vóc đặc biệt. Trần Thủ Độ là một trong số đó. Ông từng bị sử sách phong kiến phê phán bởi những quyết định cứng rắn trong quá trình chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần, nhưng đồng thời cũng được chính các sử gia thừa nhận là người có tài trí hơn người, góp công lớn dựng nên vương triều Trần và đưa Đại Việt vượt qua một trong những giai đoạn hiểm nghèo nhất của lịch sử.

Trần Thủ Độ sinh năm 1194 tại làng Phương La, nay thuộc tỉnh Thái Bình. Xuất thân từ dòng họ Trần vốn làm nghề chài lưới, gia tộc ông từng bước gây dựng thế lực và trở thành một dòng họ có ảnh hưởng lớn dưới cuối triều Lý. Trần Thủ Độ sớm bộc lộ tài năng và bản lĩnh chính trị. Năm 1224, ông được phong Điện tiền chỉ huy sứ, nắm lực lượng bảo vệ kinh thành Thăng Long. Đây là vị trí quan trọng, giúp ông trực tiếp tham gia vào những biến động chính trị quyết định vận mệnh đất nước.

Cuối triều Lý, Đại Việt đứng trước cuộc khủng hoảng sâu sắc. Triều đình suy yếu, vua quan bất lực, thiên tai và mất mùa liên tiếp khiến đời sống nhân dân khốn khó, trong khi các thế lực cát cứ nổi lên tranh giành quyền lực. Nhà Lý, sau hơn hai thế kỷ tồn tại, đã không còn đủ sức duy trì sự ổn định của quốc gia. Trong bối cảnh ấy, Trần Thủ Độ đã thực hiện một cuộc chuyển giao quyền lực từ nhà Lý sang nhà Trần.

Ông sắp đặt để Trần Cảnh, người cháu họ Trần, kết hôn với Lý Chiêu Hoàng – vị nữ hoàng cuối cùng của nhà Lý. Năm 1225, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, mở ra triều đại nhà Trần. Đây là một cuộc thay đổi vương triều diễn ra trong cung đình, không tạo thành một cuộc nội chiến quy mô lớn, qua đó giúp đất nước tránh được thêm những tổn thất trong lúc xã hội đang rối ren.

Tuy nhiên, con đường kiến lập nhà Trần của Trần Thủ Độ cũng để lại nhiều tranh luận. Ông bị sử gia phong kiến phê phán vì những hành động quyết liệt đối với nhà Lý, đặc biệt là việc xử lý Lý Huệ Tông. Nhưng nếu đặt những quyết định ấy trong hoàn cảnh lịch sử cuối thế kỷ XII – đầu thế kỷ XIII, có thể thấy Trần Thủ Độ đã hành động với mục tiêu trước hết là củng cố chính quyền trung ương và khôi phục sự ổn định của đất nước.

Sau khi nhà Trần được thành lập, Trần Thủ Độ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong triều đình. Ông trở thành Thái sư, nắm quyền lực lớn và gần như là người đứng sau tổ chức, điều hành nhiều công việc trọng yếu của quốc gia. Điều đáng chú ý là ông không chỉ tạo dựng một triều đại mới mà còn góp phần xây dựng một bộ máy chính trị có khả năng ứng phó với những thử thách lớn của thời đại.

Một trong những đóng góp nổi bật của Trần Thủ Độ là rèn luyện và nâng đỡ Trần Thái Tông – vị vua đầu tiên của triều Trần. Khi Trần Thái Tông còn trẻ, ông đã phải đối diện với những khủng hoảng trong đời sống riêng và từng có ý định rời bỏ ngai vàng để lên núi Yên Tử tu hành. Trần Thủ Độ đã tìm đến và khuyên nhà vua trở về triều, nhấn mạnh rằng một người mang trọng trách với quốc gia không thể chỉ nghĩ đến sự giải thoát của riêng mình.

Lời khuyên ấy thể hiện một tư tưởng chính trị quan trọng của Trần Thủ Độ: việc nước phải được đặt lên trên lợi ích và mong muốn cá nhân. Trần Thái Tông sau đó trở lại triều đình và từng bước trở thành một vị vua có bản lĩnh, cùng quân dân Đại Việt đối đầu với quân Mông Cổ trong cuộc xâm lược năm 1258.

Trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ, khi tình thế căng thẳng, Trần Thái Tông từng hỏi Trần Thủ Độ về kế sách. Câu trả lời nổi tiếng của ông: “Đầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo.” Một câu nói ngắn nhưng thể hiện rõ khí phách của một vị đại thần: bình tĩnh trước hiểm nguy, quyết tâm bảo vệ đất nước và không để người đứng đầu quốc gia mất niềm tin trong lúc gian nan.

Năm 1258, quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt với sức mạnh quân sự đáng sợ. Quân dân nhà Trần chủ động rút khỏi Thăng Long, bảo toàn lực lượng rồi tổ chức phản công. Quân Mông Cổ bị đánh bại tại Đông Bộ Đầu và phải rút khỏi Đại Việt. Chiến thắng ấy mở đầu cho truyền thống chống ngoại xâm vẻ vang của nhà Trần, tạo tiền đề để các thế hệ sau tiếp tục đánh bại những cuộc xâm lược quy mô lớn của đế quốc Nguyên – Mông.

Không chỉ là một nhà chính trị quyết đoán, Trần Thủ Độ còn được nhắc đến bởi sự liêm chính và nguyên tắc trong việc sử dụng quyền lực. Một câu chuyện nổi tiếng được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại cho thấy ông không dung túng cho việc nhờ cậy quan hệ để có được chức tước.

Khi vợ ông là Linh Từ Quốc mẫu xin cho một người được làm chức câu đương, Trần Thủ Độ đồng ý nhưng sau đó cố tình đặt ra một hình phạt để răn đe. Ông nói người ấy được nhờ “công chúa” mà có chức nên phải chặt một ngón chân để phân biệt với những người câu đương khác. Người kia hoảng sợ xin thôi, Trần Thủ Độ mới tha. Câu chuyện có thể mang màu sắc nghiêm khắc của xã hội phong kiến, nhưng qua đó thể hiện rõ quan điểm của ông: không để quyền lực của người thân biến thành đặc quyền cho người khác.

Ngay cả khi nhà vua muốn đưa người anh của ông là Trần An Quốc vào vị trí quan trọng, Trần Thủ Độ cũng kiên quyết phản đối. Ông cho rằng nếu người anh thực sự tài giỏi thì mình xin nghỉ, còn nếu bản thân mình được đánh giá là giỏi hơn thì không nên để hai anh em cùng nắm quyền. Đây là một cách nhìn đáng chú ý về việc hạn chế tư lợi và tránh để quyền lực nhà nước biến thành quyền lực gia đình.

Bởi vậy, dù từng bị phê phán là cứng rắn và quyết đoán đến mức khắc nghiệt, Trần Thủ Độ vẫn được nhiều sử gia đánh giá cao về tài năng tổ chức và phẩm chất chính trị. Sử gia Ngô Sĩ Liên nhận xét ông là người “tài trí hơn người”, đồng thời ghi nhận rằng ông đã góp phần tạo nên cơ nghiệp nhà Trần và giữ được tiếng tốt cho đến cuối đời.

Trần Thủ Độ mất năm 1264, thọ 70 tuổi. Ông không phải là một nhân vật dễ đánh giá chỉ bằng một màu sắc. Trong cuộc đời ông có những quyết định gây tranh luận, nhưng cũng có những cống hiến mang ý nghĩa quyết định đối với lịch sử dân tộc. Nếu nhà Lý là triều đại đã xây dựng nền tảng vững chắc cho quốc gia Đại Việt trong nhiều thế kỷ, thì nhà Trần tiếp nối nền tảng ấy và đưa Đại Việt bước vào một thời kỳ rực rỡ cả về chính trị, quân sự và văn hóa.

Trần Thủ Độ chính là một trong những người đặt viên đá đầu tiên cho thời đại ấy.

Điều đáng nhớ nhất về Trần Thủ Độ có lẽ không chỉ nằm ở việc ông đã dựng nên một vương triều, mà còn ở tư tưởng trách nhiệm với quốc gia được thể hiện xuyên suốt cuộc đời. Khi đất nước lâm nguy, ông không dao động; khi quyền lực có thể đem lại lợi ích cho gia đình, ông lại đặt ra giới hạn; khi nhà vua muốn rời bỏ ngai vàng, ông nhắc nhà vua về trách nhiệm với xã tắc.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, triều Trần chỉ còn lại trong những trang sử, nhưng tên tuổi Trần Thủ Độ vẫn được nhắc đến như một nhà chính trị có bản lĩnh đặc biệt của thế kỷ XIII. Ông là một nhân vật lịch sử nhiều góc cạnh, nhưng cũng chính sự phức tạp ấy khiến Trần Thủ Độ trở thành một trong những con người đáng suy ngẫm nhất của lịch sử Việt Nam.

Có thể còn nhiều tranh luận về cách ông đã hành động, nhưng khó phủ nhận một điều: nếu không có Trần Thủ Độ, lịch sử Việt Nam thế kỷ XIII có thể đã đi theo một con đường rất khác. Ông là người kiến lập triều Trần, là nhà tổ chức tài ba, một chính trị gia quyết đoán và là một trong những nhân vật góp phần đưa Đại Việt bước vào thời kỳ huy hoàng của lịch sử dân tộc.