TRẦN THỦ ĐỘ – TỪ BUỔI CHUYỂN GIAO LÝ – TRẦN ĐẾN NHỮNG NĂM ĐẦU VƯƠNG TRIỀU TRẦN

Trần Thủ Độ sinh năm 1194, vào thời vua Lý Cao Tông. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định ông sinh trưởng tại làng Lưu Xá, huyện Ngự Thiên, lộ Long Hưng, thuộc vùng Hưng Hà, Thái Bình ngày nay. Đây là khu vực gắn với quá trình hình thành và phát triển của dòng họ Trần trước khi triều Trần được thành lập. Chính sử không cung cấp đầy đủ thông tin chắc chắn về cha mẹ của Trần Thủ Độ; một số tài liệu về sau đưa ra những cách xác định khác nhau, nhưng chưa đủ cơ sở để coi là dữ kiện thống nhất.

Tuổi trẻ của Trần Thủ Độ diễn ra trong những năm cuối triều Lý. Khi ấy, triều đình gặp nhiều khó khăn, các lực lượng quân sự địa phương nổi lên và tình hình chính trị Đại Việt có nhiều biến động. Họ Trần, vốn phát triển thế lực tại vùng ven sông Hồng, từng bước tham gia sâu vào hoạt động chính trị của triều đình nhà Lý.

Trần Thủ Độ tham gia lực lượng của họ Trần và từng hoạt động dưới quyền Trần Tự Khánh. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết ông tham gia hương binh từ khi còn trẻ và sau đó được giao chỉ huy lực lượng thủy quân. Trong quá trình họ Trần ngày càng có vị trí trong triều đình, Trần Thủ Độ cũng được giao những nhiệm vụ quan trọng.

Đầu thế kỷ XIII, quan hệ giữa hoàng gia nhà Lý và họ Trần trở nên chặt chẽ. Thái tử Lý Sảm từng lánh nạn về vùng Hải Ấp và kết hôn với Trần Thị Dung, con gái Trần Lý. Khi Lý Sảm lên ngôi, tức vua Lý Huệ Tông, Trần Thị Dung trở thành Hoàng hậu. Nhiều thành viên họ Trần sau đó giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình.

Đến những năm cuối thời Lý Huệ Tông, Trần Thủ Độ giữ chức Điện tiền Chỉ huy sứ, phụ trách lực lượng bảo vệ trong cung đình. Năm 1224, Lý Huệ Tông truyền ngôi cho con gái là Lý Phật Kim, tức Lý Chiêu Hoàng, rồi xuất gia. Lý Chiêu Hoàng lên ngôi khi còn nhỏ và trở thành vị vua cuối cùng của triều Lý.

Trần Thủ Độ bố trí Trần Cảnh, khi ấy còn nhỏ tuổi, vào phục vụ trong cung. Trần Cảnh là con của Trần Thừa. Trong quá trình tiếp xúc tại cung đình, Lý Chiêu Hoàng và Trần Cảnh trở nên gần gũi. Cuối năm 1225, Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh. Trần Cảnh lên ngôi Hoàng đế, tức Trần Thái Tông, mở đầu triều Trần. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác định Trần Thủ Độ giữ vai trò chủ chốt trong quá trình chuyển giao quyền lực này.

Sau khi Trần Cảnh lên ngôi, Trần Thủ Độ được giao những chức vụ rất cao trong triều đình. Ông lần lượt được phong Quốc thượng phụ rồi Thái sư, nắm giữ nhiều công việc quan trọng của nhà nước và quân đội. Chính sử được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại ghi rằng việc Trần Thái Tông có được thiên hạ phần lớn dựa vào mưu sức của Trần Thủ Độ, cho thấy vị trí đặc biệt của ông trong những năm đầu triều Trần.

Quá trình thay thế nhà Lý bằng nhà Trần không chỉ gồm sự kiện Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi. Những năm sau đó còn diễn ra nhiều sự kiện liên quan đến hoàng tộc cũ. Năm 1226, cựu hoàng Lý Huệ Tông qua đời trong hoàn cảnh có liên quan trực tiếp đến sức ép của Trần Thủ Độ theo ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư. Những biện pháp đối với tôn thất nhà Lý trong các năm tiếp theo cũng được chính sử ghi lại và trở thành một trong những vấn đề được các sử gia về sau bàn luận khi nghiên cứu về Trần Thủ Độ. Vì nguồn sử liệu và cách lý giải một số sự kiện còn có những điểm cần tiếp tục nghiên cứu, không nên tự bổ sung động cơ hoặc tình tiết ngoài những gì sử sách ghi nhận.

Một sự kiện khác diễn ra năm 1237. Khi đó, Trần Thái Tông và Lý Chiêu Hoàng chưa có người con trai sống để kế vị. Trần Thủ Độ cùng triều đình sắp xếp để Thuận Thiên công chúa, đang là vợ của Trần Liễu và đã mang thai, trở thành Hoàng hậu của Trần Thái Tông. Trần Liễu phản ứng và nổi dậy. Trần Thái Tông cũng rời kinh thành lên núi Yên Tử trong một thời gian ngắn. Trần Thủ Độ đưa triều đình lên Yên Tử và thuyết phục nhà vua trở về. Sự việc kết thúc với việc Trần Thái Tông tiếp tục ở ngôi, còn Trần Liễu sau đó đầu hàng.

Những sự kiện trên được chính sử ghi chép và cho thấy quá trình củng cố triều Trần trong những thập niên đầu có nhiều diễn biến phức tạp. Khi giới thiệu Trần Thủ Độ, việc phản ánh các sự kiện này giúp cung cấp cho người đọc một bức tranh đầy đủ hơn về nhân vật, thay vì chỉ kể những hoạt động quân sự hoặc hành chính của ông.

Bên cạnh các sự kiện trong hoàng tộc, Trần Thủ Độ tham gia tổ chức bộ máy chính quyền của triều đại mới. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận ông giữ vai trò lãnh đạo quan trọng trong khoảng gần 40 năm, từ năm 1226 đến năm 1264. Trong giai đoạn ấy, nhà Trần tiến hành sắp xếp bộ máy quản lý từ trung ương đến địa phương, tổ chức quân đội và thực hiện nhiều chính sách liên quan đến kinh tế, nông nghiệp và đê điều.

Một số câu chuyện được Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại còn liên quan đến cách Trần Thủ Độ xử lý công việc triều đình. Có lần Linh Từ Quốc mẫu Trần Thị Dung xin cho một người thân làm chức câu đương. Trần Thủ Độ đồng ý nhưng yêu cầu phải áp dụng điều kiện đặc biệt nếu muốn người ấy được bổ nhiệm, khiến người xin phải thôi. Một câu chuyện khác kể rằng có người tố cáo ông có quyền lực quá lớn trong triều. Trần Thủ Độ không trừng phạt người tố cáo mà còn thưởng tiền lụa. Những câu chuyện này được sử gia Ngô Sĩ Liên ghi lại trong chính sử khi viết về nhân vật.

Trần Thủ Độ cũng được ghi nhận trong việc thực thi quy định của triều đình. Khi Linh Từ Quốc mẫu phàn nàn về một người lính giữ thềm cấm không cho kiệu của bà đi qua, Trần Thủ Độ cho gọi người lính đến. Sau khi biết người này chỉ thực hiện đúng nhiệm vụ, ông không xử phạt mà còn ban thưởng. Đây là một trong những câu chuyện chính sử dùng để ghi lại cách ông xử lý việc công.

Đến giữa thế kỷ XIII, Đại Việt phải đối diện với một nguy cơ quân sự lớn từ phía bắc. Đế quốc Mông Cổ sau quá trình mở rộng lãnh thổ đã tiến xuống khu vực phía nam. Cuối năm 1257 và đầu năm 1258, quân Mông Cổ tiến vào Đại Việt, mở đầu cuộc chiến tranh Mông – Đại Việt lần thứ nhất.

Quân Đại Việt ban đầu gặp nhiều khó khăn và phải rút khỏi Thăng Long để bảo toàn lực lượng. Trong thời điểm tình hình căng thẳng, vua Trần Thái Tông hỏi ý kiến Trần Thủ Độ. Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại câu trả lời của ông: “Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin Bệ hạ đừng lo.” Đây là một trong số ít lời nói trực tiếp của Trần Thủ Độ được chính sử ghi chép, vì vậy có cơ sở sử dụng khi thuật lại sự kiện.

Triều đình nhà Trần tiếp tục tổ chức lực lượng phản công. Quân Mông Cổ sau thời gian chiếm Thăng Long gặp khó khăn và cuối cùng phải rút khỏi Đại Việt. Cuộc kháng chiến năm 1258 kết thúc. Đây là cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ đầu tiên của nhà Trần; hai cuộc chiến lớn tiếp theo diễn ra vào các năm 1285 và 1287–1288, khi Trần Thủ Độ đã qua đời.

Sau chiến tranh, Trần Thủ Độ tiếp tục tham gia công việc triều đình. Đại Việt sử ký toàn thư còn ghi năm 1263 ông đi tuần các nguồn sông ở vùng Lạng Sơn. Những tư liệu này cho thấy đến những năm cuối đời, khi đã gần bảy mươi tuổi, ông vẫn tham gia hoạt động của nhà nước.

Trần Thủ Độ qua đời năm 1264. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn chính sử cho biết sau khi mất, ông được truy tặng Thượng phụ Thái sư Trung Vũ Đại Vương. Khu lăng mộ của ông được đặt tại vùng Long Hưng, quê hương của họ Trần. Tư liệu của Lê Quý Đôn về sau cũng ghi nhận tại khu mộ có những tượng đá, trong đó nổi bật là tượng hổ đá.

Vùng Long Hưng ngày nay còn nhiều di tích gắn với vương triều Trần. Cục Di sản văn hóa xác định đây là vùng đất có vị trí đặc biệt trong quá trình dựng nghiệp của họ Trần. Tại khu đền thờ các vị vua triều Trần ở Thái Bình, Trần Thủ Độ được phối thờ cùng Trần Thị Dung và các nhân vật thuộc hoàng tộc có liên quan đến buổi đầu của vương triều.

Khi tìm hiểu về Trần Thủ Độ, cần đặt nhân vật trong đầy đủ bối cảnh lịch sử của thế kỷ XIII. Ông trực tiếp tham gia quá trình chuyển giao từ nhà Lý sang nhà Trần, nắm giữ quyền lực lớn trong những thập niên đầu của triều đại mới, tham gia tổ chức chính quyền và có mặt trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ năm 1258. Đồng thời, chính sử cũng ghi lại những quyết định của ông liên quan đến Lý Huệ Tông, hoàng tộc nhà Lý và cuộc khủng hoảng trong hoàng gia Trần năm 1237.

Vì vậy, câu chuyện về Trần Thủ Độ cần được kể dựa trên những sự kiện đã được sử liệu ghi nhận, không thần thoại hóa nhưng cũng không giản lược nhân vật thành một vài sự kiện riêng lẻ. Từ buổi cuối nhà Lý đến những năm đầu triều Trần, rồi cuộc chiến chống Mông Cổ năm 1258, cuộc đời của ông gắn với gần nửa thế kỷ biến động của Đại Việt. Những trang chính sử và các di tích còn lại tại vùng Long Hưng ngày nay tiếp tục là nguồn tư liệu để các thế hệ sau tìm hiểu về Thái sư Trần Thủ Độ và một thời kỳ chuyển giao quan trọng trong lịch sử Việt Nam.