Trần Thủ Độ và quyết định chuyển giao quyền lực lịch sử giữa nhà Lý và nhà Trần

Vào đầu thế kỷ XIII, triều đại nhà Lý rơi vào khủng hoảng trầm trọng. Vua Lý Huệ Tông mắc bệnh tâm thần, chính sự rối ren, giặc giã nổi lên khắp nơi, đất nước đứng trước nguy cơ sụp đổ và hỗn loạn. Giữa lúc giang sơn chao đảo, Điện tiền Chỉ huy sứ Trần Thủ Độ — người đứng đầu dòng họ Trần giàu thế lực — đã đứng ra gánh vác trọng trách sắp xếp lại trật tự đất nước.

Năm 1225, nhận thấy vua Lý Huệ Tông không thể điều hành chính sự, Trần Thủ Độ đã dàn xếp để công chúa Chiêu Thánh (mới 7 tuổi) lên ngôi hoàng đế, tức Lý Chiêu Hoàng — nữ hoàng duy nhất trong lịch sử Việt Nam. Ngay sau đó, ông khéo léo đạo diễn cuộc hôn nhân giữa Lý Chiêu Hoàng và cháu trai của mình là Trần Cảnh (khi đó cũng mới 8 tuổi).

Đến tháng 1 năm 1226, dưới sự thu xếp của Trần Thủ Độ, Lý Chiêu Hoàng chính thức trút bỏ long bào, nhường ngôi cho chồng. Trần Cảnh lên ngôi hoàng đế (tức Trần Thái Tông), lập ra triều đại nhà Trần. Mặc dù hành động chuyển giao quyền lực này chịu nhiều tranh cãi từ một số cựu thần nhà Lý, nhưng không thể phủ nhận rằng chính sự quyết đoán và "bàn tay sắt" của Trần Thủ Độ đã giúp Đại Việt tránh khỏi một cuộc nội chiến đẫm máu.

Sau khi nhà Trần thành lập, Trần Thủ Độ giữ chức Thái sư, trực tiếp điều hành việc nước. Ông tập trung củng cố bộ máy chính quyền, khuyến khích nông nghiệp, cải cách quân đội và đặt ra luật pháp nghiêm minh.

Năm 1258, khi đế quốc Mông Cổ hùng mạnh lần đầu tiên tràn sang xâm lược nước ta, trước sức ép nghìn cân treo sợi tóc, vua Trần Thái Tông từng lo lắng hỏi ý kiến ông. Trần Thủ Độ đã dõng dạc trả lời một câu nói bất hủ, đi vào lịch sử:

"Đầu thần chưa rơi xuống đất, xin Bệ hạ đừng lo!"

Lời khẳng định đanh thép đó đã tiếp thêm sức mạnh tinh thần to lớn cho vua tôi nhà Trần, tạo tiền đề cho đại thắng quân Mông Cổ trên sông Thiên Mạc và Đông Bộ Đầu, bảo vệ vẹn toàn độc lập cho Tổ quốc.