Trận thua đầu tiên mà ta không quên

Với tư cách một người sưu tầm lịch sử, khi lần theo những năm đầu của khởi nghĩa Lam Sơn, tôi luôn bị ám ảnh bởi một điều: người ta thường nhớ đến chiến thắng, nhưng chính những thất bại đầu tiên mới khắc sâu nhất trong tâm trí những người làm nên lịch sử. Với Nguyễn Trãi, có lẽ trận thua đầu tiên ông chứng kiến cùng nghĩa quân không chỉ là một thất bại quân sự, mà là bài học đau đớn về cái giá của con đường cứu nước.

Đó là những năm đầu khởi nghĩa, khi lực lượng Lam Sơn còn non yếu. Nghĩa quân vừa giành được một vài thắng lợi nhỏ, lòng người bắt đầu phấn chấn. Nhiều nghĩa sĩ tin rằng thời cơ đã đến, có thể đánh mạnh để mở rộng địa bàn.

Tôi hình dung buổi sáng hôm ấy, sương còn phủ kín thung lũng. Nghĩa quân lặng lẽ tiến ra khỏi rừng, giáo mác thô sơ, áo quần còn vương bùn đất. Nguyễn Trãi đứng bên một gò cao nhìn theo đoàn quân. Ông không trực tiếp cầm gươm xung trận, nhưng trái tim ông đi cùng từng bước chân của họ.

Ban đầu, thế trận có vẻ thuận lợi. Nghĩa quân bất ngờ đánh vào một toán quân Minh, khiến đối phương chao đảo. Tiếng hò reo vang lên giữa núi rừng. Nhưng rồi tình thế đổi khác rất nhanh. Quân Minh có viện binh kéo tới, đội hình chặt chẽ, vũ khí tốt hơn hẳn. Nghĩa quân bị ép dần vào vùng trũng, đường rút lui trở nên hỗn loạn.

Tôi thường tưởng tượng khoảnh khắc Nguyễn Trãi nhìn thấy những người vừa cùng nhau chia bát cơm tối qua nay ngã xuống giữa bùn lầy và khói bụi. Có người bị thương vẫn cố kéo đồng đội chạy vào rừng. Có người quay lại cản địch để người khác thoát thân.

Đó là lần đầu tiên ông cảm nhận rõ rằng lòng yêu nước thôi chưa đủ để chiến thắng.

Khi nghĩa quân rút được vào rừng sâu, trời đã tối. Không còn tiếng reo hò, chỉ còn tiếng thở nặng nhọc và tiếng rên của người bị thương. Lê Lợi đi từng nhóm quân, im lặng nhìn những gương mặt thất thần. Nguyễn Trãi ngồi bên bếp lửa gần tàn, trước mặt là danh sách những người không trở về.

Theo tôi, điều ông không quên không phải là con số thương vong, mà là ánh mắt của những người còn sống. Họ không sợ chết bằng sợ cuộc khởi nghĩa thất bại, sợ máu của đồng đội trở nên vô ích.

Đêm ấy, Nguyễn Trãi hiểu thêm một điều quan trọng: muốn thắng quân Minh không thể nóng vội. Phải biết lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều, tránh chỗ mạnh, đánh chỗ yếu, và trên hết phải giữ được lực lượng cùng lòng dân.

Nhiều năm sau, khi nhìn lại chặng đường Lam Sơn, tôi tin rằng những chiến thắng lớn như Tốt Động – Chúc Động hay Chi Lăng – Xương Giang đều được xây trên những bài học của các thất bại đầu tiên ấy.

Lịch sử không chỉ được viết bằng những ngày khải hoàn. Nó còn được viết bằng những đêm lặng lẽ sau một trận thua, khi người còn sống ngồi bên bếp lửa tàn, lau máu trên áo và tự hỏi: chúng ta phải thay đổi điều gì để non sông không còn mất nữa?

Và có lẽ, trong lòng Nguyễn Trãi, trận thua đầu tiên không bao giờ bị quên bởi chính từ nỗi đau ấy, tư tưởng mưu lược và nhân nghĩa của ông càng trở nên sâu sắc hơn. Thất bại không dập tắt ý chí Lam Sơn; nó rèn cho cuộc khởi nghĩa sự tỉnh táo, bền bỉ và khát vọng chiến thắng bằng trí tuệ chứ không chỉ bằng lòng quả cảm