Trần Văn Dư (1839 - 1885)
Trần Văn Dư còn có tên là Trần Dư, tự Hoán Nhược, sinh năm Kỷ Hợi (1839) tại làng An Mỹ Tây, huyện Hà Đông, nay là xã Tam An, thị xã Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình nho học.
Thời tuổi trẻ, rất hiếu học và thông minh. Năm 19 tuổi đỗ tú tài, 27 tuổi đỗ cử nhân (1868), 35 tuổi đỗ tiến sĩ khoa Ất Hợi (1875). Ban đầu được bổ làm Hành tẩu Viện Cơ mật, Thừa biện bộ Lại, rồi Tri phủ Ninh Giang (Hải Dương), Tri phủ Quảng Oai (Sơn Tây). Năm 1879, được thăng Hàn lâm viện thị độc sung chức giảng tập Dục đức đường, dạy hoàng tử Ung Chân (sau này là vua Dục Đức) và Ưng Kỵ (sau này là vua Đồng Khánh); rồi làm Án sát An Tịnh (Nghệ An - Hà Tĩnh), Biện lý bộ Lại, sung Thương bạc sự vụ, tước Hồng lô tự khanh.
Ông thuộc phái chủ chiến, chống lại đường lối đầu hàng của triều đình Nguyễn lúc bấy giờ. Năm 1884, được bổ Chánh sơn phòng sứ Quảng Nam. Việc đầu tiên của ông là tâu xin triều đình cho tu sửa sơn phòng, tích trữ muối, gạo để “củng cố thế lực phía Tả kỳ được mạnh lên”.
Triều đình Huế (Đồng Khánh đã được Pháp đưa lên ngôi vua) thấy việc cử Trần Văn Dư làm Sơn phòng sứ Quảng Nam là điều bất lợi cho xu thế “hợp tác” giữa Nam triều và Pháp, nên đã ra dụ hoán đổi ông vào làm Bố chánh Bình Thuận, và cử phó bảng Nguyễn Đình Tựu thay. Trần Văn Dư đã khước từ không nhận triều chỉ, tuy vậy ông vẫn bàn giao chức vụ theo chỉ dụ, rồi bỏ về không hợp tác với chính quyền mới.
Tháng 12-1885, quân Pháp và quân Nam triều bao vây tấn công sơn phòng Dương Yên, nghĩa quân bị tổn thất nặng nề. Trong hoàn cảnh khó khăn, Trần Văn Dư bàn giao quyền lãnh đạo Nghĩa hội lại cho Nguyễn Duy Hiệu, tự mình lên đường trở ra kinh để gặp vua Đồng Khánh, với tư cách của một tiến sĩ, một thầy cũ của vua (phụ đạo giảng tập) để thương lượng, nhằm tìm một giải pháp cứu vãn tình thế. Không ngờ trên đường ra Huế, khi vừa đến tỉnh thành La Qua, gặp tuần vũ Châu Đình Kế (nguyên trước cũng đứng trong hàng ngũ chống Pháp như ông, từng theo theo Tôn Thất Thuyết hộ giá vua Hàm Nghi ra Tân Sở) lúc này đã trở mặt, bắt giữ ông lại, xem ông như tướng giặc. Họ Trần đã tức khí mắng nhiếc Châu Đình Kế là cam tâm làm tay sai cho giặc. Kế không chịu thua, đã báo cho tên chỉ huy Pháp ở trong thành là đã bắt được tướng giặc lợi hại, nguy hiểm. Tên chỉ huy Pháp đã dùng quân luật thời chiến đem Trần Văn Dư bắn ngay ở góc tỉnh thành. Hôm ấy là ngày 13-12-1885.
Ghi nhận những đóng góp của ông, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã quyết định đặt tên một con đường mang tên Trần Văn Dư dài 200m, rộng 5m, từ đường 2 tháng 9 qua đường Tống Phước Phổ tới đường Núi Thành nối với đường Châu Thượng Văn vào khu tập thể Hòa Cường, quận Hải Châu.
