Trần Văn Giáp – người lần tìm căn cước cho 428 cuốn sách cổ

Có những di sản không mất đi trong một trận hỏa hoạn hay một cuộc chiến, mà biến mất chậm hơn và lặng lẽ hơn. Một cuốn sách bị ghi sai tên, một tác phẩm không còn ai biết tác giả, một bản chép thiếu vài trang, một pho sử thật bị lẫn với sách ngụy tạo – chỉ cần qua thêm vài thế hệ, con đường dẫn đến ký ức của cha ông có thể bị cỏ thời gian che khuất.

Trần Văn Giáp đã dành gần trọn đời mình để mở lại những con đường ấy.

Ông sinh năm 1902 tại Hà Nội, quê gốc ở làng Từ Ô, xã Tân Trào, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương. Xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học, Trần Văn Giáp được tiếp xúc với chữ Hán từ nhỏ. Nhưng ông trưởng thành đúng vào thời điểm nền học thuật Việt Nam đứng giữa hai thế giới: một bên là kho thư tịch Hán–Nôm hàng trăm năm tuổi, bên kia là phương pháp nghiên cứu hiện đại từ phương Tây.

Thay vì lựa chọn một phía, ông tìm cách nối hai thế giới ấy lại với nhau.

Trong những năm học tập tại Pháp, Trần Văn Giáp theo học tại nhiều cơ sở uy tín như Trường Cao đẳng Thực hành thuộc Đại học Sorbonne, Viện Cao học Hán học, Đại học Paris và Collège de France. Ông nghiên cứu lịch sử, ngôn ngữ, thư viện và thư mục học; đồng thời bảo vệ các công trình về lịch sử Phật giáo Việt Nam và những chương thư mục của Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú.

Đó không đơn thuần là những tấm bằng. Những năm tháng ấy giúp ông có được một phương pháp làm việc mới: muốn hiểu một cuốn sách cổ, không thể chỉ đọc nội dung của nó. Người nghiên cứu còn phải xác định sách ra đời khi nào, ai là tác giả, có bao nhiêu bản, các bản khác nhau ở điểm nào và thông tin trong sách đáng tin cậy đến đâu.

Năm 1932, Trần Văn Giáp trở về nước, tiếp tục làm việc tại Viện Viễn Đông Bác Cổ. Ông được giao phụ trách phòng sách Hán–Nôm Việt Nam và phòng sách Trung Quốc cổ – nơi lưu giữ một khối lượng thư tịch đồ sộ.

Trước mắt ông là hàng nghìn cuốn sách đã đi qua nhiều thế kỷ. Có cuốn được khắc in, có cuốn chỉ còn bản chép tay; có tác phẩm mang nhiều tên khác nhau; cũng có trường hợp tên tác giả bị truyền chép sai lệch. Mỗi cuốn sách giống như một chứng nhân đã sống quá lâu: vẫn còn hiện diện nhưng không phải lúc nào cũng có thể tự kể rõ lai lịch của mình.

Trần Văn Giáp bắt đầu công việc nhận diện các chứng nhân ấy.

Ông không chỉ lập danh sách tên sách. Với mỗi văn bản, ông tìm hiểu số tập, số quyển, tác giả, tiểu sử người viết, hoàn cảnh biên soạn, nội dung chính và giá trị tư liệu. Nếu một tác phẩm có nhiều dị bản, ông đặt chúng cạnh nhau để đối chiếu. Nếu tên sách hoặc tên người biên soạn có dấu hiệu bất thường, ông tìm thêm sử liệu liên quan rồi mới đưa ra nhận định.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra một bước ngoặt trong cuộc đời người học giả. Trần Văn Giáp rời Viện Viễn Đông Bác Cổ, tham gia kháng chiến chống thực dân Pháp và làm việc tại Bộ Giáo dục. Lựa chọn ấy mang một ý nghĩa đặc biệt: những kiến thức ông tích lũy trong một cơ quan khoa học của Pháp được đưa về phục vụ nền giáo dục và học thuật của nước Việt Nam độc lập.

Trong hoàn cảnh chiến tranh còn nhiều thiếu thốn, nghiên cứu sách cổ tưởng như là một công việc xa xỉ. Nhưng đối với Trần Văn Giáp, giành được độc lập không chỉ là giữ đất đai. Một dân tộc độc lập còn phải có khả năng tự đọc, tự hiểu và tự giải thích lịch sử của mình.

Sau năm 1954, ông tiếp tục tham gia nhiều công trình nghiên cứu lớn. Năm 1957, Trần Văn Giáp là thành viên phái đoàn Việt Nam làm việc với phía Pháp về việc tiếp quản toàn bộ cơ sở của Viện Viễn Đông Bác Cổ tại Hà Nội. Sau đó, ông công tác tại Viện Sử học, tiếp tục nghiên cứu thư tịch và văn bản cổ.

Ông tham gia biên soạn hoặc khảo cứu nhiều công trình như Nguyễn Trãi Quốc âm thi tập, Việt sử thông giám cương mục, Vân đài loại ngữ, Lược truyện các tác gia Việt Nam, Nguyễn Trãi toàn tập và Từ điển tiếng Việt. Tuy nhiên, công trình kết tinh rõ nhất cuộc đời lao động khoa học của ông là Tìm hiểu kho sách Hán Nôm.

Trong công trình này, Trần Văn Giáp khảo sát 428 tác phẩm văn học và sử học Việt Nam, hình thành từ thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XX. Sách được phân thành tám lĩnh vực gồm lịch sử, địa lý, kỹ thuật, ngôn ngữ, văn học, tôn giáo, triết học và sách tổng hợp.

Nhưng giá trị của công trình không nằm ở con số 428.

Đằng sau mỗi tên sách là một quá trình điều tra khoa học. Trần Văn Giáp chỉ rõ những tác phẩm dễ bị nhầm lẫn, đối chiếu các bản khác nhau và thận trọng nhận diện những văn bản có dấu hiệu ngụy tạo. Với Ức Trai tập của Nguyễn Trãi, ông giới thiệu nhiều bản khác nhau. Với Đại Việt sử ký toàn thư, ông phân tích các bản có những phần thêm bớt, đúng sai không giống nhau. Ông cũng góp phần làm rõ tên gọi và nguồn gốc của nhiều bộ sử quan trọng.

Nhờ đó, người đến sau không phải bước vào kho sách cổ như đi trong một khu rừng không có lối. Công trình của ông trở thành một tấm bản đồ: cho biết từng tác phẩm nằm ở đâu, có lai lịch thế nào, nên đọc cùng nguồn nào và cần cảnh giác trước những sai lệch gì.

Tập đầu của Tìm hiểu kho sách Hán Nôm được Thư viện Quốc gia xuất bản năm 1971. Trần Văn Giáp mất ngày 25/11/1973 tại Hà Nội, khi phần công việc của ông vẫn chưa được công bố đầy đủ. Tập tiếp theo được xuất bản sau khi ông qua đời; toàn bộ công trình về sau được in thành bộ sách hơn một nghìn trang.

Năm 2000, Trần Văn Giáp được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho công trình Tìm hiểu kho sách Hán Nôm. Sự ghi nhận đến sau khi ông đã qua đời gần ba thập niên, nhưng giá trị công việc của ông vẫn hiện diện mỗi ngày trong giới nghiên cứu lịch sử, văn học và Hán–Nôm.

Ông không phải người viết nên những tác phẩm cổ ấy. Ông cũng không phải nhân vật xuất hiện trong các chiến công được kể lại trong đó. Công lao của Trần Văn Giáp là giúp các tác phẩm tìm lại đúng tên, giúp người viết tìm lại vị trí và giúp thế hệ sau phân biệt đâu là chứng tích đáng tin cậy của lịch sử.

Có người bảo vệ Tổ quốc bằng súng. Có người bảo vệ Tổ quốc bằng việc gìn giữ từng trang giấy đã úa màu.

Trong căn phòng đầy sách cũ, Trần Văn Giáp đã tiến hành một cuộc kiếm tìm bền bỉ suốt nhiều thập niên. Ông lần theo những dòng chữ mờ, nối lại những thông tin bị đứt đoạn và trao cho 428 tác phẩm cổ một căn cước khoa học. Nhờ công việc thầm lặng ấy, một phần ký ức thành văn của dân tộc đã có con đường để trở về với hôm nay.