Trần Văn Giàu - Bí thư xứ uỷ Nam Kỳ

Ông sinh ngày 6 tháng 9 năm 1911, quê quán tại xã An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Tân An (nay là tỉnh Tây Ninh), sinh trưởng trong một gia đình điền chủ giàu có. Trong gia đình, ông có tên là Mười Ký, tuy nhiên nhiều người biết ông với tên Sáu Giàu.

Do gia đình có điều kiện, nên vào năm 1926, ông lên Sài Gòn, theo học tại trường Chasseloup Laubat. Năm 1928, sau khi tốt nghiệp Tú tài, ông được gia đình cho sang Pháp du học tại Đại học Toulouse với lời hứa "mang về hai bằng tiến sĩ".

Tháng 3 năm 1929, ông xin gia nhập, trở thành Đảng viên Đảng Cộng sản Pháp và tham gia tích cực các phong trào công nhân và phong trào đấu tranh của du học sinh và công nhân người Việt ở thành phố Toulouse. Tháng 5 năm 1930, ông được công nhân và du học sinh Việt Nam ở Toulouse cử làm đại biểu lên Paris tham gia biểu tình trước dinh tổng thống Pháp đòi hủy án tử hình đối với các thủ lĩnh cuộc Khởi nghĩa Yên Bái. Do việc này, ông bị cảnh sát bắt giam tại nhà tù Loa Roquillis, sau đó ông bị Chính phủ Pháp trục xuất về nước.

Trở về nước, cha ông chỉ nói: "Tận trung cũng là tận hiếu". Ông trở lại Sài Gòn, dạy học tại Trường tư thục Huỳnh Công Phát, đồng thời tham gia hoạt động cách mạng ở Sài Gòn – Chợ Lớn. Trong thời gian này, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, được tổ chức phân công cùng Hải Triều phụ trách Ban Học sinh và Ban Phản đế của Xứ ủy Nam Kỳ.

Sau cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh, giữa năm 1931, ông được tổ chức đưa sang Liên Xô học tại Trường Đại học Đông Phương Moskva cùng với Nguyễn Văn Trân (Bảy Trân) và Mười Giáo. Năm 1933, ông bảo vệ thành công đề tài tốt nghiệp "Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương", sau đó rời Moskva về nước.

Trở về Sài Gòn, ông tham gia tổ chức lại Xứ ủy Nam Kỳ, tham gia xuất bản tờ báo Cờ đỏ và bộ sách Cộng sản Tùng thư. Nổi tiếng với tài diễn thuyết cùng kiến thức sâu rộng cũng như kinh nghiệm hoạt động ở Pháp, Liên Xô, ông nhiều lần tham gia các buổi diễn thuyết trước hàng ngàn người ở Sài Gòn để đánh thức lòng yêu nước. Uy tín của ông ngày càng tăng trong quần chúng và cả trong giới nhân sĩ trí thức Nam Kỳ.

Với những hoạt động chống chính quyền thực dân công khai của mình, ông được chính quyền thực dân lưu tâm từ khi ông du học tại Pháp. Vì vậy, ngày 25 tháng 6 năm 1935, ông bị tòa án Pháp tại Sài Gòn kết án 5 năm tù và 10 năm quản thúc vì tội hoạt động lật đổ chính quyền. Khi bị giam ở Khám Lớn Sài Gòn với số tù 6826 mpp, ông được các tù nhân cử làm Tổng đại diện, nhiều lần đấu tranh với Chúa ngục đòi cải thiện chế độ sinh hoạt của tù nhân. Vì vậy, để cách ly, ngày 26 tháng 6 năm 1937, ông cùng một số đồng chí bị đưa vào biệt giam tại Bấtiment S cho đến khi mãn hạn tù.

Ngày 23 tháng 4 năm 1940, ông mãn hạn tù, được tha, nhưng bị bắt lại sau mấy ngày và bị đưa đi an trí ở trại Tà Lài. Cùng chung chuyến áp giải với ông còn có Tào Tỵ, nhà báo Nguyễn Công Trung và một người lính áp tải là Trương Văn Giàu. Tại Tà Lài, ông một lần nữa được cử làm Tổng đại diện.

Cuối năm 1941, ông tham gia chỉ đạo một số anh em tù chính trị tổ chức vượt ngục Tà Lài. Bản thân ông tham gia chuyến vượt ngục đợt 2 vào đầu tháng 3 năm 1942, gồm 8 người, cùng với các ông Châu Văn Giác, Trần Văn Kiệt, Dương Văn Phúc, Trương Quang Nhâm, Nguyễn Công Trung, Nguyễn Văn Đức và Tô Ký. Cuộc đào thoát thành công, sau đó phân tán thành nhiều hướng. Trần Văn Giàu sau nhiều lần di chuyển, tìm cách bắt lại liên lạc và trở lại hoạt động tại Sài Gòn.

Từ ngày 13 đến 15 tháng 10 năm 1943, một số đại biểu các tổ chức Cộng sản các tỉnh, thành Nam Kỳ họp hội nghị ở Chợ Gạo, tỉnh Mỹ Tho quyết định tái lập Xứ ủy Nam Kỳ. Trần Văn Giàu vì không đến tham dự được, hội nghị bầu ông Dương Văn Phúc (Dương Quang Đông) làm Bí thư, tuy nhiên ông Phúc tuyên bố chỉ tạm nhận chức và sẽ trao lại chức vụ này cho ông Giàu. Hội nghị đồng ý.

Trên cương vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, trong hoàn cảnh không liên lạc được với Trung ương ngoài Bắc, không hay biết việc Nguyễn Ái Quốc đã về nước, triệu tập Hội nghị Trung ương lần thứ 8 và thành lập Việt Minh, ông cùng các đồng chí tích cực hoạt động xây dựng cơ sở, nhằm có thể tập hợp lực lượng lớn chớp thời cơ đã được nhận định gần kề.

Ông chủ trương phải xây dựng lực lượng đủ mạnh để giành chính quyền về tay nhân dân. Trên cơ sở đó, Xứ ủy đã nhanh chóng khôi phục hệ thống tổ chức Đảng các cấp, phục hồi tổ chức công đoàn, tập hợp trí thức, sinh viên, nhà công thương, xuất bản báo Tiền Phong và các sách bỏ túi, đồng thời mở các lớp huấn luyện chính trị.

Đặc biệt, với việc hậu thuẫn thành lập và nắm chắc tổ chức Thanh niên Tiền phong thông qua một số đảng viên bí mật như Phạm Ngọc Thạch, Nguyễn Văn Thủ, Huỳnh Văn Tiểng,... Xứ ủy Nam Kỳ đã tạo được một bình phong cho các đảng viên Cộng sản hoạt động, nhanh chóng tập hợp được một lực lượng lớn tại Nam Bộ.

Giữa tháng 4 năm 1945, Lý Chính Thắng cùng Nguyễn Thị Kỳ mang theo Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 8 và Chỉ thị "Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" về đến Nam Bộ, Xứ ủy tổ chức Mặt trận Việt Minh Nam Bộ.

Sau khi Nhật tuyên bố đầu hàng Đồng minh, nhận thấy thời cơ đã đến, Thường vụ Xứ ủy thành lập Ủy ban khởi nghĩa đêm 15 tháng 8 năm 1945 và triệu tập hội nghị Xứ ủy Nam Kỳ mở rộng bàn về khởi nghĩa.

Sau nhiều lần hội nghị tại Chợ Đệm, Xứ ủy quyết định chọn Tân An làm nơi thí điểm khởi nghĩa. Khởi nghĩa ở Tân An thành công tối ngày 22 tháng 8. Hội nghị Chợ Đệm lần thứ ba tối ngày 23 tháng 8 đã lập tức chỉ định thành lập Ủy ban Hành chính lâm thời cho toàn Nam Bộ, gọi tắt là Lâm ủy Nam Bộ, với Trần Văn Giàu làm Chủ tịch.

Chiều 24 tháng 8, lực lượng Thanh niên Tiền phong vũ trang dưới quyền lãnh đạo của Xứ ủy Nam Kỳ ở Tân An, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Tây Ninh khởi nghĩa giành chính quyền và sau đó dồn về Sài Gòn. Ngày 25 tháng 8, đến lượt Sài Gòn nổ ra cuộc biểu tình lớn và hầu hết các cơ sở quản trị lọt vào quyền kiểm soát của Lâm ủy Nam Bộ.

Tại Lễ đài Độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945, Trần Văn Giàu thay mặt cho Lâm ủy Nam Bộ ứng khẩu bài diễn văn chào mừng ngày lễ Độc lập. Khi đó, ông mới vừa 34 tuổi.

Sau Cách mạng tháng Tám, tình hình Nam Bộ có sự tồn tại song song của hai tổ chức Xứ ủy có nguồn gốc và đường lối hoạt động khác nhau. Trung ương cử Hoàng Quốc Việt và Cao Hồng Lãnh vào Nam để thống nhất các lực lượng. Ngày 7 tháng 9, Lâm Ủy hành chính Nam Bộ mới được thành lập, Phạm Văn Bạch làm Chủ tịch và Trần Văn Giàu làm phó chủ tịch kiêm ủy trưởng quân sự.

Ngày 23 tháng 9 năm 1945, sau khi quân Pháp nổ súng chiếm các cơ sở chính quyền tại Sài Gòn, hội nghị tại nhà số 629 đường Cây Mai quyết định thành lập Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ. Trần Văn Giàu được cử làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ và thay mặt Ủy ban phát Lời kêu gọi Nam Bộ kháng chiến.

Cùng với các đồng chí của mình, ông tham gia tổ chức và lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp ở Nam Bộ. Sau đó, Trung ương điều động ông ra Hà Nội. Tại đây, ông nhiều lần diễn thuyết dàn xếp mâu thuẫn Việt Minh và Quốc dân đảng.

Sau đó, ông đề đạt nguyện vọng được trở lại chiến trường Nam Bộ; nếu không được thì sang Campuchia và Thái Lan lập căn cứ hậu cần cho Nam Bộ. Nguyện vọng thứ hai được chấp thuận. Từ Thái Lan, ông vừa vận động nhiều thanh niên Việt kiều về Nam Bộ chiến đấu, vừa mua sắm vũ khí tiếp tế cho quân dân Nam Bộ.

Đầu năm 1947, ông được điều trở về chiến khu Việt Bắc. Từ tháng 3 năm 1950, ông giữ chức Tổng Giám đốc Nha Thông tin Việt Nam thay bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng. Năm 1951, ông tham gia Bộ Giáo dục, xây dựng ngành dự bị đại học và sư phạm cao cấp.

Tháng 11 năm 1954, Đại học Sư phạm Văn khoa và Đại học Sư phạm Khoa học được thành lập. Ông trở thành Bí thư Đảng ủy đầu tiên của Đảng bộ trường, đồng thời giảng dạy các môn Chính trị, Triết học, Lịch sử thế giới và Lịch sử Việt Nam.

Năm học 1955–1956, ông được Nhà nước phong học hàm Giáo sư đợt đầu tiên. Giữa năm 1956, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập, ông được cử giữ chức Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội nhưng vẫn tham gia đào tạo ở Đại học Sư phạm Hà Nội.

Những năm 1962–1975, ông công tác tại Viện Sử học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam.

GS Trần Văn Giàu đã bán ngôi nhà của mình lấy 1.000 lượng vàng gửi ngân hàng để làm Quỹ Trần Văn Giàu. Từ lãi suất của số tiền này, hằng năm Giải thưởng Trần Văn Giàu được trao cho các công trình nghiên cứu về lịch sử và lịch sử tư tưởng liên quan đến cực Nam Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam.

Ông qua đời lúc 17 giờ 20 phút ngày 16 tháng 12 năm 2010 tại Bệnh viện Thống Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ 3 tháng sau lễ mừng thọ 100 tuổi.

Trần Văn Giàu một đời hoạt động cách mạng, không con cái. Trong sự nghiệp giáo dục của mình, ông được xem là thầy của nhiều nhân vật nổi tiếng như Hoàng Như Mai, Đặng Huy Vận, Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn và Trần Quốc Vượng.

Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng được Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh trao ngày 24 tháng 8 năm 2009. Ông được tặng Huân chương Hồ Chí Minh và nhiều huân chương cao quý khác, được phong Giáo sư năm 1956, Nhà giáo Nhân dân năm 1992 và Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2003.

Toàn bộ công trình về Lịch sử Việt Nam gồm 5 bộ, 18 tập (1956–1957) của Giáo sư Trần Văn Giàu được Nhà nước trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, đợt 1, năm 1996.

Các tác phẩm tiêu biểu của ông gồm Hồi ký 1940–1945 Trần Văn Giàu, Triết học phổ thông, Triết học và tư tưởng, Biện chứng pháp, Vũ trụ quan, Duy vật lịch sử, Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam thế kỷ 19 đến Cách mạng tháng Tám, Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, Sự khủng hoảng của chế độ nhà Nguyễn trước 1858, Lịch sử chống quân xâm lăng, Lịch sử Giai cấp công nhân Việt Nam, Lịch sử cận đại Việt Nam, Miền Nam giữ vững thành đồng, Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh và Giai cấp công nhân Việt Nam.

Tên ông được đặt cho một ngôi trường tại quận Bình Thạnh, Thành phố Hồ Chí Minh. Ngày 1 tháng 9 năm 2012, 700 học sinh đầu tiên của Trường THPT Trần Văn Giàu tham gia lễ khai giảng năm học đầu tiên.

Giải thưởng Trần Văn Giàu, tên đầy đủ là Giải thưởng khoa học Trần Văn Giàu, được ông sáng lập năm 2002 nhằm trao giải cho các tác giả có công trình nghiên cứu về lịch sử và lịch sử tư tưởng tại Nam Bộ và khu vực cực Nam Trung Bộ.

Ngày 8 tháng 8 năm 2012, theo Quyết định số 34/2012/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Tỉnh lộ 10B cùng với một đoạn đường Tỉnh lộ 10 được đặt tên là đường Trần Văn Giàu. Tuyến đường dài 14 km, điểm đầu tại đường Tên Lửa, quận Bình Tân và điểm cuối tại ranh giới Thành phố Hồ Chí Minh – Long An.

Ngày 19 tháng 6 năm 2024, theo Quyết định số 6027/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Long An có hiệu lực từ ngày 1 tháng 9 năm 2024, Trường Trung học phổ thông chuyên Long An được đổi tên thành Trường Trung học phổ thông chuyên Trần Văn Giàu.