TRẦN VĂN GIÀU MỞ LỚP LÝ LUẬN TRONG NHÀ TÙ: KHI CÔN ĐẢO TRỞ THÀNH MỘT TRƯỜNG HỌC

TRẦN VĂN GIÀU MỞ LỚP LÝ LUẬN TRONG NHÀ TÙ: KHI CÔN ĐẢO TRỞ THÀNH MỘT TRƯỜNG HỌC

Dấu ấn của người thầy cách mạng giữa chốn lao tù, 1935–1936

ời Phật giáo nhớ đến bác Sáu Giàu| Giác Ngộ Online

giacngo.vn

Ảnh 1. Giáo sư Trần Văn Giàu (1911–2010), nhà cách mạng, nhà giáo và nhà sử học Việt Nam. Ảnh chân dung chụp sau thời kỳ bị giam ở Côn Đảo, không phải ảnh năm 1935.

Giữa địa ngục trần gian, một lớp học ra đời

Giữa những năm 1930, Côn Đảo là một trong những nơi giam giữ khắc nghiệt nhất của thực dân Pháp ở Đông Dương. Đằng sau những bức tường đá, những cánh cửa sắt nặng nề và chế độ lao tù hà khắc là cuộc sống đầy gian khổ của hàng nghìn người tù. Thực dân Pháp muốn dùng sự cách biệt với đất liền, lao động khổ sai và những hình phạt nghiêm ngặt để làm suy kiệt thể chất, tinh thần của những người đấu tranh chống chế độ thuộc địa.

Thế nhưng, tại chính nơi ấy, một hoạt động đặc biệt đã diễn ra: những người tù chính trị tổ chức học tập, nghiên cứu lý luận, trao đổi kinh nghiệm hoạt động cách mạng và bồi dưỡng kiến thức cho nhau.

Trong số những người góp phần xây dựng môi trường học tập ấy có Trần Văn Giàu, một trí thức cách mạng trẻ tuổi, từng được đào tạo tại Trường Đại học Phương Đông ở Liên Xô.

Năm 1935, khi mới 24 tuổi, Trần Văn Giàu bị thực dân Pháp kết án tù và đày ra Côn Đảo. Tại đây, ông được tổ chức Đảng trong nhà tù giao nhiệm vụ giảng dạy lý luận. Không có giảng đường theo nghĩa thông thường, không có bàn ghế hay bảng đen, những người tù vẫn cùng nhau tạo dựng một không gian học tập nghiêm túc.

Điều đặc biệt là lớp học ấy không chỉ nhằm truyền đạt kiến thức. Trong hoàn cảnh cách mạng gặp nhiều tổn thất, mỗi bài giảng còn góp phần chuẩn bị tư tưởng, năng lực tổ chức và niềm tin cho những người sẽ tiếp tục hoạt động khi được trở về đất liền.

Từ Trường Đại học Phương Đông đến nhà tù Côn Đảo

Trần Văn Giàu sinh ngày 11 tháng 9 năm 1911 tại An Lục Long, thuộc tỉnh Tân An trước đây. Trong những năm thanh niên, ông sớm tiếp xúc với phong trào yêu nước và tư tưởng cách mạng.

Năm 1928, ông sang Pháp du học. Tháng 5 năm 1930, ông tham gia cuộc biểu tình phản đối việc thực dân Pháp đàn áp những người tham gia cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hoạt động này khiến ông bị chính quyền Pháp trục xuất.

Sau đó, Trần Văn Giàu tiếp tục con đường hoạt động cách mạng và được đào tạo tại Trường Đại học Phương Đông ở Moskva, một cơ sở đào tạo cán bộ cách mạng quốc tế.

Tại đây, ông được tiếp cận có hệ thống với triết học, kinh tế chính trị học, lịch sử phong trào cách mạng, lý luận về tổ chức đảng và những vấn đề dân tộc, thuộc địa. Đó là nền tảng tri thức quan trọng giúp ông tham gia công tác tuyên truyền, tổ chức và huấn luyện cán bộ sau khi trở về nước.

Đầu năm 1933, Trần Văn Giàu trở lại Việt Nam, tham gia khôi phục các cơ sở cách mạng bị tổn thất sau những đợt khủng bố của thực dân Pháp.

Tháng 6 năm 1935, ông bị tòa án thực dân tại Sài Gòn kết án năm năm tù. Sau đó, ông bị đưa ra Côn Đảo.

Chuyến đi ấy đưa một người từng được đào tạo trong môi trường đại học quốc tế đến với một thực tế hoàn toàn khác: nhà tù thuộc địa. Nhưng những kiến thức đã tích lũy không mất đi sau song sắt. Chúng trở thành nguồn tài liệu quý giá được ông truyền đạt cho những người bạn tù.

Banh I: Khi nền xi măng trở thành bảng viết

Ảnh 2. Không gian phòng giam tại di tích Trại Phú Hải, trước đây là Banh I. Hình ảnh trưng bày, tái hiện điều kiện giam giữ của tù nhân; không phải ảnh ghi lại lớp học của Trần Văn Giàu.

Từ đầu thập niên 1930, những người cộng sản bị giam tại Côn Đảo đã từng bước tổ chức hoạt động học tập và bồi dưỡng lý luận. Các đồng chí Nguyễn Hới, Tôn Đức Thắng, Tống Văn Trân, Ngô Gia Tự cùng nhiều cán bộ khác đã tham gia truyền đạt kiến thức về tổ chức Đảng, công tác vận động quần chúng và phương pháp đấu tranh cách mạng.

Đến giữa năm 1935, phong trào đấu tranh của tù chính trị tại Banh I phát triển mạnh. Chính quyền nhà tù ra lệnh cấm cố những người tù chính trị vào các khám số 6, 7, 8, 9 và 10.

Trong hoàn cảnh đó, Chi bộ đặc biệt tại Banh I quyết định tổ chức việc học lý luận một cách có hệ thống.

Nhận thấy Trần Văn Giàu có nền tảng lý luận vững chắc, các đồng chí Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng và Lê Văn Lương đã bàn bạc, phân công ông làm giảng viên chính.

Đây là bước phát triển quan trọng, bởi việc học tập không còn chỉ dựa vào những cuộc trao đổi riêng lẻ mà được tổ chức thành chương trình, có nội dung và phương pháp tương đối rõ ràng.

Một khó khăn lớn lập tức xuất hiện: thiếu tài liệu.

Trong khi một số nhóm tù chính trị ở Banh II có điều kiện tiếp cận sách báo nhờ sự hỗ trợ từ bên ngoài, những lớp học do Trần Văn Giàu phụ trách tại Banh I phải hoạt động trong tình trạng đặc biệt thiếu thốn.

Ông đã vận dụng những kiến thức ghi nhớ từ thời học tại Moskva để xây dựng bài giảng. Những đề mục được viết trực tiếp trên nền xi măng, giúp người học theo dõi trình tự nội dung.

Ở một nơi mà người tù có thể bị tước đi nhiều điều kiện sinh hoạt và học tập cơ bản, nền nhà giam đã trở thành tấm bảng đặc biệt.

Không gian chật hẹp, điều kiện khắc nghiệt, nhưng ở đó vẫn diễn ra những cuộc trao đổi về các vấn đề lý luận, lịch sử và con đường giải phóng dân tộc.

Người thầy khuyến khích học trò chất vấn

Điểm nổi bật trong hoạt động giảng dạy của Trần Văn Giàu là phương pháp tổ chức học tập.

Ông không xem người học chỉ là người tiếp nhận thụ động những điều giảng viên truyền đạt. Trái lại, ông khuyến khích các bạn tù đặt câu hỏi, tranh luận và kiểm tra lại những điều đã học.

Theo hồi ức của chính Trần Văn Giàu được ghi lại trong các tài liệu nghiên cứu về lịch sử nhà tù Côn Đảo, lớp học thường diễn ra qua nhiều buổi.

Buổi đầu, ông trình bày nội dung chính của bài học, sắp xếp vấn đề theo trình tự và giải thích những khái niệm quan trọng.

Sang buổi tiếp theo, người học đặt câu hỏi. Giảng viên phải giải đáp, phân tích và làm rõ những điều chưa thống nhất.

Ở buổi sau nữa, vai trò được đổi lại: Trần Văn Giàu đặt câu hỏi để học viên trả lời, đồng thời tổ chức thảo luận nhằm củng cố kiến thức.

Phương pháp ấy có một nguyên tắc đáng chú ý: người giảng dạy phải tôn trọng sự thật và giới hạn hiểu biết của mình. Theo lời kể được lưu lại, điều gì biết thì ông trả lời, điều gì chưa biết thì thẳng thắn thừa nhận.

Giữa hoàn cảnh lao tù, thái độ ấy càng có ý nghĩa. Nó tạo nên một môi trường học tập đề cao lý lẽ, khuyến khích suy nghĩ độc lập trong khuôn khổ những vấn đề được nghiên cứu.

Nội dung giảng dạy bao gồm các nguyên lý của chủ nghĩa Mác – Lênin, vai trò của tổ chức Đảng, chiến lược và sách lược cách mạng, vấn đề giai cấp, dân tộc và thuộc địa.

Những vấn đề lý luận không được nghiên cứu hoàn toàn tách rời thực tế. Người học còn phải liên hệ với tình hình Việt Nam, phân tích nguyên nhân thành công, thất bại của phong trào đấu tranh và suy nghĩ về nhiệm vụ cách mạng trong những năm tiếp theo.

Vì thế, lớp học tại Banh I vừa là nơi trang bị tri thức, vừa là diễn đàn trao đổi kinh nghiệm giữa những người hoạt động cách mạng.

Những học viên đặc biệt của trường học sau song sắt

Điều khiến lớp học lý luận tại Côn Đảo trở nên đáng chú ý không chỉ nằm ở người giảng viên, mà còn ở chính những học viên.

Theo các tư liệu lịch sử, những người tham gia học tập có Tôn Đức Thắng, Phạm Hùng, Lê Văn Lương, Phan Đình Khải (sau này là Lê Đức Thọ) và Nguyễn Duy Trinh.

Họ không phải những học sinh bình thường. Phần lớn đã từng tham gia hoạt động cách mạng, trải qua bắt bớ, tù đày và có kinh nghiệm tổ chức đấu tranh.

Nhưng chính những người ấy vẫn dành thời gian tiếp tục học tập.

Đối với họ, kiến thức lý luận giúp hệ thống hóa kinh nghiệm thực tiễn, nhận diện những vấn đề mới và củng cố phương pháp hoạt động.

Có người đã nhiều năm bôn ba trong phong trào công nhân. Có người từng trực tiếp tổ chức quần chúng. Có người sau này đảm nhiệm những trọng trách lớn trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam.

Trong nhà tù, khác biệt về tuổi tác, xuất thân và kinh nghiệm không ngăn cản họ cùng tham gia một quá trình học hỏi.

Người có kinh nghiệm thực tiễn chia sẻ những bài học từ phong trào. Người có kiến thức lý luận góp phần giải thích, hệ thống và khái quát. Nhờ vậy, hoạt động học tập trở thành sự trao đổi hai chiều.

Câu chuyện cũng cho thấy vai trò của một tập thể. Trần Văn Giàu không đơn độc tạo nên phong trào học tập tại Côn Đảo; ông tiếp nối những nỗ lực đã được xây dựng từ trước, đồng thời góp phần đưa việc huấn luyện lý luận tại Banh I lên mức bài bản hơn.

Những trang báo bí mật và cuộc đấu tranh bằng tri thức

Không chỉ tham gia giảng dạy, Trần Văn Giàu còn gắn bó với hoạt động biên soạn tài liệu tuyên truyền, huấn luyện và báo chí trong tù.

Trong hệ thống nhà tù Côn Đảo, báo chí bí mật là một phương tiện quan trọng để trao đổi thông tin, phổ biến nhận thức chính trị và củng cố tinh thần đoàn kết của tù nhân.

Tại Banh I, tờ Ý kiến chung được biết đến như một ấn phẩm lý luận gắn với hoạt động của tổ chức Đảng trong nhà tù. Một số tư liệu ghi nhận Trần Văn Giàu tham gia công tác biên tập, giữ vai trò quan trọng đối với nội dung của tờ báo.

Nếu lớp học là nơi kiến thức được truyền đạt bằng lời giảng và tranh luận, thì những tài liệu viết tay, những trang báo bí mật giúp lưu giữ và phổ biến các vấn đề đã được trao đổi.

Trong hoàn cảnh thiếu thốn, việc viết, giữ gìn và truyền tay tài liệu đều phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện, tịch thu và trừng phạt.

Chính vì vậy, mỗi hoạt động học tập còn thể hiện một nỗ lực giữ gìn đời sống tinh thần và sự liên kết của những người tù chính trị.

Tri thức trở thành phương tiện giúp họ không bị cô lập về tư tưởng dù đang bị giam giữ về thể xác.

Từ lớp học nhà tù đến những chặng đường cách mạng

Ảnh 3. Di tích Trại Phú Hải tại Côn Đảo, nơi lưu giữ dấu tích của Banh I thời Pháp thuộc, gắn với hoạt động học tập lý luận của tù chính trị trong những năm 1930.

Từ năm 1936, dưới tác động của những chuyển biến chính trị tại Pháp và phong trào đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ, nhiều tù chính trị ở Đông Dương lần lượt được trả tự do.

Những người từng học tập, rèn luyện tại Côn Đảo trở về đất liền và tiếp tục tham gia khôi phục, củng cố các tổ chức cách mạng.

Không thể quy toàn bộ sự phát triển của phong trào những năm sau đó cho riêng một lớp học hay một cá nhân. Tuy nhiên, các nghiên cứu về lịch sử Côn Đảo đều ghi nhận vai trò quan trọng của việc bồi dưỡng lý luận và đào tạo cán bộ trong nhà tù đối với quá trình phục hồi phong trào cách mạng.

Với Trần Văn Giàu, thời gian ở Côn Đảo là một chặng đường đặc biệt trong cuộc đời hoạt động của ông. Đến tháng 4 năm 1940, ông ra tù, sau đó lại bị thực dân Pháp bắt và đưa đi giam giữ tại trại Tà Lài.

Năm 1941, ông trở lại hoạt động cách mạng. Tháng 10 năm 1943, ông được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Trong cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, ông giữ vai trò quan trọng trong phong trào giành chính quyền ở Sài Gòn và Nam Bộ.

Sau này, Trần Văn Giàu tiếp tục cống hiến trên lĩnh vực giáo dục và nghiên cứu lịch sử, trở thành một trong những nhà sử học có ảnh hưởng lớn của Việt Nam.

Nhìn lại, hoạt động giảng dạy tại Côn Đảo không phải một sự kiện tách rời cuộc đời ấy. Nó phản ánh sự gắn bó lâu dài giữa hoạt động cách mạng, nghiên cứu lý luận và công tác giáo dục trong sự nghiệp của ông.

Ngọn lửa tri thức không tắt sau song sắt

Lịch sử nhà tù Côn Đảo là lịch sử của những đau thương, hy sinh và cuộc đấu tranh bền bỉ của nhiều thế hệ người Việt Nam. Nhưng bên cạnh những cuộc phản kháng chống chế độ lao tù khắc nghiệt, nơi đây còn ghi dấu một hình thức đấu tranh khác: đấu tranh để được học tập, để giữ vững tư tưởng và chuẩn bị tri thức cho tương lai.

Câu chuyện Trần Văn Giàu giảng lý luận trên nền xi măng ở Banh I năm 1935 là một minh chứng tiêu biểu.

Không có giảng đường, những người tù vẫn tổ chức thành lớp. Không đủ sách vở, họ dựa vào trí nhớ, tài liệu bí mật và trao đổi tập thể. Không có điều kiện nghiên cứu thuận lợi, họ vẫn đặt câu hỏi, tranh luận và liên hệ những kiến thức đã học với thực tiễn.

Giá trị của câu chuyện không nằm ở việc biến nhà tù thành một không gian lãng mạn. Côn Đảo vẫn là nơi giam cầm, đàn áp và gây nên những mất mát lớn lao. Chính trong hoàn cảnh ấy, nỗ lực học tập của những người tù càng đáng được ghi nhận.

Những lớp học do Trần Văn Giàu và các đồng chí tổ chức cho thấy một điều sâu sắc: nhà cầm quyền có thể giam giữ con người, nhưng rất khó triệt tiêu khát vọng hiểu biết và ý chí tiếp tục hoạt động của họ.

Hơn chín thập niên đã trôi qua, hình ảnh người thầy cách mạng viết đề mục bài học trên nền xi măng nhà tù vẫn mang sức gợi đặc biệt.

Đó là câu chuyện về tri thức được gìn giữ trong nghịch cảnh, về tình đồng chí được củng cố qua học tập, và về những con người đã biến thời gian bị giam cầm thành cơ hội chuẩn bị cho chặng đường đấu tranh tiếp theo.

Giữa những bức tường đá của Côn Đảo năm xưa, một lớp học đã được hình thành. Không có tiếng trống trường, không có trang thiết bị đầy đủ, nhưng có người dạy, người học và quyết tâm theo đuổi tri thức.

Nhà tù là nơi thực dân muốn chấm dứt con đường hoạt động của họ. Nhưng chính tại đó, những người tù cách mạng vẫn tiếp tục chuẩn bị cho ngày trở về.