Trần Văn Giàu – Một đời cách mạng, một đời làm thầy

Thời kỳ lịch sử: 1929–1975 – từ phong trào yêu nước, hoạt động cách mạng, tù đày dưới chế độ thực dân đến Cách mạng Tháng Tám 1945 và những năm đầu Nam Bộ kháng chiến.
Phần 1: Cậu học trò Long An và con đường tìm kiếm một lý tưởng

Trần Văn Giàu sinh tại An Lục Long, Châu Thành, Tân An, nay thuộc Long An.

Gia đình ông thuộc tầng lớp khá giả ở địa phương. Nhưng sự sung túc ấy không khiến người thanh niên Trần Văn Giàu bằng lòng với cuộc sống riêng.

Khoảng 15 tuổi, ông lên Sài Gòn học tại trường Chasseloup Laubat, nay là Trường THPT Lê Quý Đôn.

Sài Gòn những năm cuối thập niên 1920 là một thành phố đang chuyển động mạnh về chính trị.

Những tư tưởng yêu nước mới lan rộng trong giới thanh niên.

Nguyễn An Ninh diễn thuyết.

Các cuộc tranh luận về con đường giải phóng dân tộc diễn ra sôi nổi.

Trần Văn Giàu cũng bị cuốn vào dòng chảy ấy.

Năm 1928, ông sang Pháp du học.

Nhưng chuyến đi ấy không chỉ là hành trình học tập.

Ở Pháp, ông tiếp xúc trực tiếp với phong trào sinh viên Việt Nam, phong trào công nhân và các tổ chức chính trị.

Năm 1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp. Sau khi tham gia phong trào đấu tranh đòi ân xá cho những người bị kết án sau khởi nghĩa Yên Bái, ông bị chính quyền Pháp bắt và cuối cùng bị trục xuất về nước vào năm 1930.

Một thanh niên xuất thân từ gia đình khá giả đã lựa chọn một con đường hoàn toàn khác.

Ông không trở về để sống cuộc đời của một trí thức bình thường.

Ông trở về để hoạt động cách mạng.

Và từ đây, cuộc đời Trần Văn Giàu bắt đầu gắn chặt với những năm tháng dữ dội nhất của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX.

Chú thích ảnh: Trần Văn Giàu thời trẻ và tư liệu về những năm ông học tập, hoạt động yêu nước.
Nguồn ảnh: Tư liệu gia đình nhân vật, Báo Nhân Dân, Báo Long An và tài liệu giáo dục địa phương.

Phần 2: Từ Moskva trở về và những năm tháng tù đày

Sau khi trở về nước, Trần Văn Giàu tiếp tục hoạt động trong tổ chức cách mạng ở Nam Kỳ.

Năm 1931, ông được tổ chức đưa sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moskva.

Ông học lý luận, nghiên cứu vấn đề ruộng đất và hoàn thành đề tài về vấn đề ruộng đất ở Đông Dương.

Năm 1933, ông trở về Việt Nam.

Nhưng Nam Bộ lúc đó đang trải qua một thời kỳ đàn áp khốc liệt.

Ngày 13/2/1933, ông bị bắt.

Sau đó, ông tiếp tục hoạt động và bị thực dân Pháp bắt lại.

Tháng 6/1935, tòa án Pháp tại Sài Gòn kết án ông 5 năm tù, sau đó ông bị đày ra Côn Đảo.

Nhà tù Côn Đảo khi ấy là nơi thực dân Pháp giam giữ nhiều chiến sĩ cộng sản.

Đó là nơi con người có thể bị tước tự do, bị đói khát, bị hành hạ và bị cô lập.

Nhưng đối với những người như Trần Văn Giàu, nhà tù cũng trở thành một trường học đặc biệt.

Ở đó, những người cách mạng trao đổi với nhau.

Bàn về tổ chức.

Bàn về tình hình đất nước.

Bàn về con đường tiếp tục hoạt động khi ra khỏi nhà tù.

Tháng 4/1940, Trần Văn Giàu mãn hạn tù.

Nhưng chỉ ít lâu sau, ông lại bị bắt và đưa đi Tà Lài.

Đến năm 1941, ông ra tù và trở lại hoạt động cách mạng.

Một người có thể bị bắt.

Bị tù.

Được thả.

Rồi lại bị bắt.

Nhưng mỗi lần bước ra khỏi nhà tù, ông lại tiếp tục công việc còn dang dở.

Đó là điều tạo nên bản lĩnh của Trần Văn Giàu trước khi ông bước vào năm 1945 – năm mà lịch sử đặt lên vai ông những quyết định lớn hơn rất nhiều.

Chú thích ảnh: Côn Đảo và hệ thống nhà tù thực dân – bối cảnh những năm Trần Văn Giàu bị giam giữ.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Côn Đảo, Báo Nhân Dân và các cơ quan lưu trữ.

Phần 3: Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ và sự chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy

Tháng 10/1943, Trần Văn Giàu được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Đó là thời điểm phong trào cách mạng Nam Bộ đang phải hoạt động trong điều kiện vô cùng khó khăn.

Tổ chức từng bị đàn áp.

Nhiều cán bộ bị bắt.

Nhiều cơ sở bị phá vỡ.

Nhưng cách mạng không biến mất.

Nó tồn tại trong những cơ sở bí mật, trong công nhân, nông dân, thanh niên và những người dân đang chờ một thời cơ.

Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy tập trung khôi phục tổ chức và xây dựng lực lượng.

Một trong những chủ trương quan trọng là xây dựng lực lượng quần chúng công khai, đặc biệt trong thanh niên.

Từ đó hình thành Thanh niên Tiền phong – một lực lượng quần chúng đông đảo, trở thành một trong những lực lượng quan trọng trong Cách mạng Tháng Tám ở Nam Bộ.

Theo các tài liệu lịch sử, dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy, phong trào thanh niên yêu nước được tổ chức công khai, kết hợp với lực lượng công nhân và nông dân để tạo thành một lực lượng chính trị rộng lớn.

Đây là một việc rất quan trọng.

Bởi cách mạng không thể chỉ dựa vào một số cán bộ bí mật.

Khi thời cơ xuất hiện, cần có hàng vạn, hàng chục vạn người biết mình phải làm gì.

Và mùa hè năm 1945, thời cơ ấy thực sự xuất hiện.

Nhật đầu hàng Đồng minh.

Chính quyền thực dân – phát xít ở Đông Dương rơi vào khủng hoảng.

Trần Văn Giàu và Xứ ủy Nam Kỳ phải đưa ra một quyết định lịch sử:

khi nào đứng lên?

Câu trả lời sẽ đến rất nhanh.

Chú thích ảnh: Thanh niên Tiền phong và phong trào quần chúng ở Sài Gòn – Nam Bộ trong những ngày Cách mạng Tháng Tám.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, Báo Nhân Dân và các cơ quan lưu trữ.

Phần 4: Mùa Thu 1945 – Sài Gòn đứng dậy

Tháng 8/1945.

Nhật Bản đầu hàng.

Thời cơ giành chính quyền xuất hiện.

Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy Nam Kỳ và các tổ chức cách mạng chuẩn bị lực lượng.

Ở Sài Gòn, lực lượng quần chúng ngày càng lớn.

Thanh niên Tiền phong trở thành một lực lượng đông đảo.

Công nhân, nông dân, trí thức và nhiều tầng lớp nhân dân tham gia phong trào.

Ngày 25/8/1945, Sài Gòn chứng kiến cuộc mít tinh và biểu tình khổng lồ.

Hàng trăm nghìn, theo nhiều tư liệu là hơn một triệu người, xuống đường.

Cờ đỏ sao vàng xuất hiện khắp nơi.

Chính quyền cách mạng được thành lập.

Trần Văn Giàu giữ vai trò quan trọng trong việc lãnh đạo quá trình giành chính quyền ở Sài Gòn và Nam Bộ. Ông được cử làm Chủ tịch Lâm ủy Hành chính Nam Bộ.

Ngày ấy, có lẽ nhiều người đã nghĩ rằng một thời đại mới bắt đầu.

Đất nước vừa giành được độc lập.

Người dân Sài Gòn xuống đường trong niềm vui.

Nhưng lịch sử không cho họ nhiều thời gian để tận hưởng.

Chỉ khoảng một tháng sau, quân Pháp bắt đầu trở lại.

Ngày 2/9/1945, tại Sài Gòn, Trần Văn Giàu phát biểu trong lễ mừng độc lập.

Những ngày ấy, ông đứng giữa một thành phố vừa thoát khỏi chế độ thuộc địa.

Nhưng ông chưa thể biết rằng chỉ 20 ngày sau, chính thành phố ấy sẽ trở thành chiến trường.

Chú thích ảnh: Trần Văn Giàu trong các hoạt động chính trị tại Sài Gòn năm 1945 và tư liệu về cuộc mít tinh giành chính quyền.
Nguồn ảnh: Tư liệu lịch sử về lễ Độc lập ngày 2/9/1945 và Báo Nhân Dân.

Phần 5: Rạng sáng 23/9/1945 – tiếng súng trở lại Sài Gòn

Đêm 22, rạng sáng 23/9/1945, thực dân Pháp dựa vào sự hỗ trợ của quân Anh tiến hành đánh chiếm các cơ quan đầu não của chính quyền cách mạng ở Sài Gòn.

Những vị trí quan trọng lần lượt bị tấn công.

Sở Cảnh sát.

Đài phát thanh.

Bưu điện.

Nhà đèn.

Các cơ quan chính quyền.

Dinh Đốc Lý.

Sài Gòn lại có tiếng súng.

Và lần này, Trần Văn Giàu phải đứng trước một quyết định mà không ai mong muốn:

đánh hay không đánh?

Sáng 23/9, một hội nghị khẩn cấp được triệu tập tại 107 đường Cây Mai, Chợ Lớn.

Tham dự có Trần Văn Giàu cùng nhiều cán bộ lãnh đạo Nam Bộ; đại diện Trung ương là Hoàng Quốc Việt cũng có mặt.

Hội nghị phân tích tình hình và đi đến quyết định thành lập Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, do Trần Văn Giàu làm Chủ tịch.

Đó là một quyết định không dễ dàng.

Lực lượng của ta yếu hơn.

Vũ khí thiếu.

Đối phương có quân Anh hỗ trợ và quân Pháp được trang bị tốt hơn.

Nhưng nếu không chiến đấu, nền độc lập vừa giành được sẽ bị tước đoạt.

Và Trần Văn Giàu đã ký lời kêu gọi kháng chiến.

Tinh thần của lời kêu gọi được cô đọng trong câu:

“Độc lập tự do hay là chết!”

Đó không phải là một khẩu hiệu được nói trong một cuộc mít tinh bình thường.

Đó là lời kêu gọi được đưa ra khi một chính quyền cách mạng non trẻ đang đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt.

Và từ ngày ấy, Nam Bộ bước vào cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Trần Văn Giàu và những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến, tháng 9/1945.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân và tư liệu lưu trữ lịch sử Nam Bộ kháng chiến.

Phần 6: “Độc lập tự do hay là chết!” – khi cả Nam Bộ đứng lên

Sau lời kêu gọi của Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định nhanh chóng bước vào cuộc chiến.

Công nhân bãi công.

Học sinh bãi khóa.

Các cửa hàng đóng cửa.

Người dân rời thành phố.

Những đồ vật rất bình thường – giường, tủ, bàn ghế, xe kéo, xe bò – được đưa ra đường làm chướng ngại vật.

Những con đường của Sài Gòn biến thành chiến tuyến.

Bên trong thành phố, các đội tự vệ chiến đấu bám giữ vị trí.

Bên ngoài, lực lượng vũ trang cách mạng siết vòng vây.

Trần Văn Giàu không trực tiếp chỉ huy tất cả các mặt trận.

Điều đó cần nói rõ để tránh biến ông thành một nhân vật “một mình chỉ huy toàn bộ Nam Bộ”.

Các mặt trận có những người chỉ huy riêng.

Nhưng với tư cách Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, ông giữ vai trò chính trị và lãnh đạo rất quan trọng trong việc phát động, tổ chức và duy trì cuộc kháng chiến.

Một trong những điểm đáng chú ý là Trần Văn Giàu không chỉ nghĩ đến việc đánh nhau trong thành phố.

Ông và Ủy ban Kháng chiến tổ chức bao vây, cắt đường tiếp tế, vận động nhân dân tản cư và phá các cơ sở phục vụ quân Pháp.

Cuộc chiến không chỉ là súng đạn.

Nó là cuộc chiến của cả một thành phố.

Người dân đóng góp lương thực.

Công nhân tham gia tự vệ.

Thanh niên cầm súng.

Phụ nữ vận chuyển, cứu thương, liên lạc.

Những người không cầm súng vẫn tham gia bằng cách của mình.

Đó chính là sức mạnh mà Trần Văn Giàu và những người lãnh đạo Nam Bộ muốn tạo ra:

một cuộc kháng chiến của toàn dân.

Chú thích ảnh: Nhân dân và lực lượng tự vệ Sài Gòn – Chợ Lớn trong những ngày đầu Nam Bộ kháng chiến.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân và tư liệu lịch sử Nam Bộ kháng chiến.

Phần 7: Người lãnh đạo rời Nam Bộ nhưng không rời sự nghiệp cách mạng

Cuộc chiến ở Nam Bộ tiếp tục.

Trần Văn Giàu sau đó được điều ra công tác ở Trung ương.

Từ 1949 đến 1951, ông giữ chức Tổng Giám đốc Nha Thông tin, sau đó chuyển sang công tác trong ngành Giáo dục.

Đây là một bước chuyển đáng chú ý.

Người từng đứng đầu Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ bắt đầu dành nhiều thời gian hơn cho công tác tuyên truyền, giáo dục và xây dựng đội ngũ trí thức.

Sau năm 1954, ông trở thành một trong những người đặt nền móng cho việc đào tạo đại học và nghiên cứu khoa học xã hội ở miền Bắc.

Ông làm Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Từ năm 1962 đến 1975, ông công tác tại Viện Sử học thuộc Ủy ban Khoa học Lịch sử Việt Nam.

Có một điều rất đáng chú ý.

Người từng kêu gọi nhân dân Nam Bộ cầm vũ khí chống quân xâm lược lại dành phần đời sau để nghiên cứu lịch sử và đào tạo những thế hệ trí thức.

Đó không phải là hai cuộc đời tách biệt.

Với Trần Văn Giàu, nghiên cứu lịch sử cũng là một cách phục vụ đất nước.

Ông muốn hiểu vì sao dân tộc Việt Nam có thể tồn tại qua những cuộc xâm lược.

Muốn hiểu sức mạnh của nhân dân.

Muốn tìm trong quá khứ những giá trị có thể giúp đất nước đi tiếp.

Và chính từ đây, hình ảnh Trần Văn Giàu bắt đầu chuyển từ một nhà cách mạng trực tiếp chiến đấu sang một người thầy và học giả.

Chú thích ảnh: Giáo sư Trần Văn Giàu trong những năm công tác giáo dục và nghiên cứu lịch sử.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, tư liệu Đại học Quốc gia Hà Nội và tư liệu gia đình.

Phần 8: Một người thầy bước ra từ chiến trường

Sau năm 1975, Trần Văn Giàu trở lại Thành phố Hồ Chí Minh và tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực khoa học xã hội.

Ông giữ vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học xã hội ở thành phố.

Ông là Chủ tịch Hội Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh và Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.

Nhưng điều khiến nhiều thế hệ học trò nhớ về ông không chỉ là chức vụ.

Mà là một người thầy.

Ông viết rất nhiều.

Về triết học.

Về lịch sử.

Về giai cấp công nhân Việt Nam.

Về lịch sử chống ngoại xâm.

Về tư tưởng Việt Nam.

Về những giá trị truyền thống của dân tộc.

Các công trình của ông trở thành một phần quan trọng của nền sử học Việt Nam hiện đại.

Năm 1992, ông được phong danh hiệu Nhà giáo Nhân dân.

Năm 1996, ông nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I.

Năm 2002, ông được phong Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.

Ông cũng được tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất và nhiều phần thưởng cao quý khác.

Nhưng những danh hiệu ấy đến rất lâu sau những ngày tháng 1945.

Khi ấy, Trần Văn Giàu đã trở thành một ông giáo già.

Một người tóc bạc.

Một người dành nhiều thời gian đọc sách, viết sách và trò chuyện với học trò.

Ít ai nhìn thấy trong dáng vẻ bình thản ấy người thanh niên từng bị thực dân Pháp bắt.

Người tù Côn Đảo.

Người Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Người đã ký lời kêu gọi kháng chiến ngày 23/9/1945.

Nhưng tất cả những con người ấy thực ra là một người.

Chú thích ảnh: Giáo sư Trần Văn Giàu trong những năm cuối sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ, Báo Sài Gòn Giải Phóng và tư liệu gia đình.

Phần 9: Một thế kỷ nhìn lại

Trần Văn Giàu sống đến năm 2010.

Ông qua đời lúc 17 giờ ngày 16/12/2010 tại Bệnh viện Thống Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh.

Ông hưởng thọ 100 tuổi theo cách tính được nhiều nguồn sử dụng.

Một thế kỷ.

Đủ dài để chứng kiến một Việt Nam hoàn toàn khác.

Từ một đất nước thuộc địa.

Đến Cách mạng Tháng Tám.

Đến hai cuộc kháng chiến.

Đến ngày đất nước thống nhất.

Rồi đến những thập niên xây dựng đất nước trong hòa bình.

Nếu chỉ nhìn vào cuộc đời ông bằng những chức vụ, người ta có thể thấy:

Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ.

Tổng Giám đốc Nha Thông tin.

Giáo sư.

Nhà giáo Nhân dân.

Anh hùng Lao động.

Nhưng phía sau tất cả những danh hiệu đó là một con người đã đi qua những lựa chọn rất khó khăn.

Khi còn trẻ, ông có thể sống một cuộc đời sung túc.

Nhưng ông chọn cách mạng.

Khi ở nước ngoài, ông có thể chỉ lo học tập.

Nhưng ông bước vào hoạt động chính trị.

Khi bị bắt, ông có thể tìm cách rút lui.

Nhưng ông tiếp tục hoạt động sau khi được thả.

Và năm 1945, khi thời cơ đến, ông cùng những người đồng chí của mình quyết định giành chính quyền.

Khi Pháp trở lại, ông quyết định kháng chiến.

Đó là những lựa chọn tạo nên Trần Văn Giàu.

Chú thích ảnh: Giáo sư Trần Văn Giàu trong những năm cuối đời.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ và tư liệu lưu trữ.

Lời kết: “Độc lập tự do hay là chết!”

Có những nhân vật lịch sử được nhớ bằng một trận đánh.

Có người được nhớ bằng một chiến công.

Có người được nhớ bằng một câu nói.

Trần Văn Giàu được nhớ bằng cả một chặng đường của lịch sử Nam Bộ.

Từ một cậu học trò Long An.

Đến chàng thanh niên sang Pháp tìm kiếm một lý tưởng.

Từ người tham gia phong trào cộng sản ở Pháp.

Đến người học tại Moskva.

Từ nhà tù Côn Đảo, Tà Lài.

Đến Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Và rồi đến ngày tháng 8/1945.

Cả Sài Gòn đứng dậy.

Những đoàn người tràn xuống đường.

Cờ đỏ sao vàng xuất hiện.

Nhân dân giành lại chính quyền.

Trần Văn Giàu đứng giữa thời khắc ấy với tư cách một trong những người lãnh đạo chủ chốt.

Nhưng lịch sử không dừng lại ở ngày vui.

Chỉ vài tuần sau, tiếng súng lại vang lên.

Đêm 22, rạng sáng 23/9/1945, quân Pháp tiến công.

Sáng hôm sau, Trần Văn Giàu cùng các đồng chí họp khẩn tại Cây Mai.

Một quyết định được đưa ra.

Kháng chiến.

Ông trở thành Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ.

Và lời kêu gọi vang lên:

“Độc lập tự do hay là chết!”

Ngày nay, đọc lại câu nói ấy, chúng ta có thể thấy nó rất dữ dội.

Nhưng phải đặt nó vào đúng hoàn cảnh.

Đất nước vừa giành độc lập.

Chính quyền cách mạng còn non trẻ.

Quân Pháp đang được quân Anh hỗ trợ để quay trở lại.

Không ai biết cuộc chiến sẽ kéo dài bao nhiêu năm.

Không ai biết mình có sống đến ngày chiến thắng hay không.

Nhưng những người như Trần Văn Giàu đã lựa chọn chiến đấu.

Và điều đáng nói là cuộc đời ông không kết thúc ở chiến trường.

Ông còn sống rất lâu sau đó.

Để trở thành một người thầy.

Một nhà sử học.

Một nhà nghiên cứu.

Một người viết lại lịch sử mà chính ông đã từng sống trong đó.

Đó là điều làm Trần Văn Giàu trở nên đặc biệt.

Ông không chỉ tham gia lịch sử – ông còn dành phần đời sau để nghiên cứu và truyền lại lịch sử.

Có lẽ vì từng đứng giữa những ngày tháng dữ dội ấy nên ông hiểu rằng lịch sử không phải những dòng chữ khô khan trong sách.

Lịch sử là những con người thật.

Là những người công nhân bỏ nhà máy.

Những thanh niên cầm súng.

Những bà mẹ tản cư.

Những người dân dựng chướng ngại vật trên đường phố.

Những người lính nằm xuống.

Và những người lãnh đạo phải đưa ra quyết định khi trước mặt chỉ có những lựa chọn đầy hiểm nguy.

Trần Văn Giàu đã sống trong một thời đại như thế.

Ông đã mất rất nhiều năm tuổi trẻ trong tù đày.

Đã chứng kiến đồng chí bị bắt.

Đã chứng kiến đất nước giành độc lập rồi lập tức bước vào một cuộc chiến mới.

Nhưng ông cũng đã sống đủ lâu để nhìn thấy Việt Nam thống nhất.

Và sau tất cả, ông dành những năm cuối đời để đọc, viết và dạy học.

Điều ấy khiến câu chuyện của ông không chỉ là câu chuyện về chiến đấu.

Mà còn là câu chuyện về xây dựng.

Chiến đấu để giành độc lập.

Rồi học tập để xây dựng đất nước.

Cầm súng khi cần thiết.

Nhưng sau khi chiến tranh qua đi, cầm bút.

Đó là một hình ảnh rất đẹp của thế hệ trí thức cách mạng Việt Nam.

Và khi hôm nay chúng ta sống trong hòa bình, có lẽ điều đáng biết ơn nhất không phải chỉ là những khẩu hiệu, những chức vụ hay những huân chương.

Mà là những năm tháng tuổi trẻ mà những con người ấy đã gửi lại cho đất nước.

Trần Văn Giàu có thể đã có một cuộc đời khác.

Một cuộc đời của một trí thức sinh ra trong gia đình khá giả.

Một cuộc đời học hành, nghiên cứu và sống bình yên.

Nhưng ông đã chọn một con đường khó hơn.

Con đường ấy đưa ông vào tù.

Đưa ông đến những cuộc họp bí mật.

Đưa ông đến những quyết định sinh tử của mùa Thu 1945.

Và cuối cùng đưa ông đến một vị trí mà ông có thể nhìn lại cả một thế kỷ lịch sử.

Từ người thanh niên đi tìm lý tưởng đến người thầy của nhiều thế hệ.

Từ người lãnh đạo Nam Bộ trong ngày kháng chiến đến nhà sử học viết lại ký ức của dân tộc.

Đó là Trần Văn Giàu.

Và nếu có một điều chúng ta cần nhớ nhất từ cuộc đời ông, có lẽ đó là:

Hòa bình hôm nay không tự nhiên mà có.

Đã có những thế hệ phải lựa chọn giữa cúi đầu và đứng lên.

Có những người đã chọn đứng lên.

Có những người đã không trở về.

Và có những người như Trần Văn Giàu đã sống đủ lâu để nhìn thấy kết quả của sự hy sinh ấy.

Vì vậy, nhớ về ông không chỉ để nhớ một nhà cách mạng.

Không chỉ để nhớ một giáo sư.

Mà để nhớ một con người đã dành gần như trọn thế kỷ của mình cho một niềm tin:

đất nước phải được độc lập, nhân dân phải được tự do, và thế hệ sau phải được sống trong hòa bình.

Chú thích ảnh: Giáo sư Trần Văn Giàu – nhà cách mạng, nhà giáo và nhà sử học của Việt Nam.
Nguồn ảnh: Báo Nhân Dân, Báo Tuổi Trẻ, Báo Sài Gòn Giải Phóng và tư liệu gia đình.