Trần Văn Giàu - Người viết lịch sử bằng cả cuộc đời
Có những người cầm súng để làm nên lịch sử. Có những người cầm bút để ghi lại lịch sử. Và có một con người đã làm cả hai việc ấy bằng một cuộc đời dài gần trọn thế kỷ. Đó là Trần Văn Giàu.
Năm mười lăm tuổi, chàng trai quê An Lục Long, Tân An rời quê lên Sài Gòn học tập. Tuổi trẻ của ông không đứng yên trước những biến động của đất nước. Năm 1928, ông sang Pháp, rồi tham gia phong trào cách mạng. Bị bắt, bị tù đày, bị trục xuất về nước, nhưng mỗi lần cánh cửa nhà tù khép lại dường như lại mở ra một con đường khác cho người thanh niên ấy.
Năm 1933, Trần Văn Giàu được giao làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Mười hai năm sau, khi thời cơ của Cách mạng Tháng Tám đến, ông cùng các đồng chí lãnh đạo phong trào ở Sài Gòn và Nam Bộ giành chính quyền. Những ngày tháng ấy, lịch sử không còn nằm trên trang sách. Nó hiện diện trong từng con phố, từng cuộc mít tinh, từng quyết định phải đưa ra trong những giờ phút mà vận mệnh dân tộc đang chuyển mình.
Đêm 22 rạng ngày 23 tháng 9 năm 1945, khi thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Nam Bộ, Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy tổ chức cuộc họp tại nhà số 629 đường Cây Mai, phát đi lời hiệu triệu toàn dân đứng lên kháng chiến: “Độc lập hay là chết.”
Có những câu nói được sinh ra trong một thời khắc. Rồi thời khắc ấy đi qua. Nhưng câu nói vẫn ở lại.
Sau những năm tháng trực tiếp hoạt động cách mạng, Trần Văn Giàu chuyển sang một mặt trận khác: mặt trận của tri thức. Ông trở thành nhà sử học, triết học, nhà giáo; dành hơn nửa thế kỷ nghiên cứu và viết về lịch sử, tư tưởng và con người Việt Nam. Ông để lại hàng trăm công trình, trong đó có những bộ sách lớn như Chống xâm lăng, Lịch sử cận đại Việt Nam, Sự phát triển của tư tưởng Việt Nam thế kỷ XIX đến Cách mạng Tháng Tám.
Nếu tuổi trẻ của Trần Văn Giàu là những năm tháng đứng trong dòng chảy của lịch sử, thì những năm tháng sau này là hành trình giải thích lịch sử để các thế hệ sau hiểu mình đã đi qua những gì.
Ông từng nhấn mạnh ý nghĩa của việc học lịch sử dân tộc, bởi lịch sử không chỉ kể chuyện quá khứ. Nó lưu giữ tài trí, bản lĩnh và những giá trị làm nên sức sống của một dân tộc.
Trần Văn Giàu qua đời năm 2010, ở tuổi 99.
Một đời người khép lại. Nhưng những trang sách ông để lại vẫn tiếp tục mở ra.
Có lẽ, đó là cách đẹp nhất để một người làm lịch sử tiếp tục hiện diện: không phải bằng một tượng đài đứng im giữa quảng trường, mà bằng những câu hỏi còn khiến người đọc hôm nay phải suy nghĩ về đất nước, về dân tộc và về chính mình.
Trần Văn Giàu từng sống trong những ngày mà lịch sử được viết bằng máu và nước mắt. Về sau, ông viết lại lịch sử bằng tri thức. Một đời người, hai lần đứng trước lịch sử: lần đầu để góp phần làm nên nó, lần sau để trao lại ký ức ấy cho những thế hệ chưa từng đi qua chiến tranh.
