TRẦN VĂN GIÀU – TỪ NGƯỜI CÁCH MẠNG ĐẾN NHÀ SỬ HỌC CỦA DÂN TỘC

1. Một trí thức sớm chọn con đường cách mạng

Trần Văn Giàu sinh năm 1911 tại tỉnh Long An trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Từ khi còn trẻ, ông đã tham gia các hoạt động yêu nước và cách mạng. Sau khi sang Pháp học tập, ông tiếp xúc với tư tưởng cách mạng và tham gia phong trào của những người Việt Nam yêu nước tại Pháp. Khi trở về nước, ông tiếp tục hoạt động trong phong trào cộng sản và nhiều lần bị chính quyền thực dân bắt giam.

Những năm tháng bị tù đày không làm ông từ bỏ con đường đã lựa chọn. Ngược lại, nhà tù trở thành nơi ông tiếp tục học tập, trao đổi lý luận và củng cố niềm tin. Trần Văn Giàu thuộc thế hệ những người trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX đã từ bỏ con đường sống an toàn để trực tiếp tham gia cuộc đấu tranh giành độc lập.

2. Người lãnh đạo cách mạng ở Nam Bộ

Trong thời kỳ vận động cách mạng, Trần Văn Giàu từng giữ nhiều trọng trách trong tổ chức Đảng ở Nam Kỳ. Đặc biệt, trong những năm 1940, ông trở thành một trong những cán bộ lãnh đạo quan trọng của phong trào cách mạng Nam Bộ.

Khi Nhật đảo chính Pháp tháng 3/1945, tình hình chính trị thay đổi nhanh chóng. Cách mạng đứng trước thời cơ mới. Trần Văn Giàu cùng các đồng chí tại Nam Bộ tích cực xây dựng lực lượng, chuẩn bị cho thời điểm giành chính quyền.

3. Những ngày tháng Tám ở Sài Gòn

Tháng 8/1945, khi Nhật đầu hàng Đồng minh, thời cơ cách mạng xuất hiện. Ở Nam Bộ, lực lượng cách mạng nhanh chóng chuẩn bị cho cuộc giành chính quyền. Trần Văn Giàu giữ vai trò quan trọng trong việc chỉ đạo phong trào tại Sài Gòn và nhiều địa phương Nam Bộ.

Ngày 25/8/1945, hàng trăm nghìn người dân Sài Gòn – Chợ Lớn xuống đường. Các cơ quan chính quyền của chế độ cũ lần lượt được tiếp quản. Đây là một trong những cuộc mít tinh và biểu tình lớn nhất trong Cách mạng Tháng Tám ở Nam Bộ. Trần Văn Giàu là một trong những người lãnh đạo trực tiếp phong trào này.

4. Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ

Sau khi chính quyền cách mạng được thành lập ở Nam Bộ, Trần Văn Giàu giữ chức Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ. Nhiệm vụ lúc này vô cùng khó khăn. Chính quyền cách mạng vừa phải tổ chức đời sống xã hội sau khi giành chính quyền, vừa phải đối phó với nguy cơ quân đội nước ngoài quay trở lại.

Ngày 2/9/1945, nhân dân Sài Gòn tổ chức mít tinh lớn mừng ngày độc lập. Nhưng chỉ ít ngày sau, tình hình nhanh chóng trở nên căng thẳng. Quân Pháp tìm cách trở lại Nam Bộ với sự hỗ trợ của quân Anh. Cuộc kháng chiến ở Nam Bộ vì thế bắt đầu trong một hoàn cảnh hết sức phức tạp.

5. Nam Bộ kháng chiến

Ngày 23/9/1945, quân Pháp nổ súng đánh chiếm một số vị trí quan trọng tại Sài Gòn. Nhân dân Nam Bộ bước vào cuộc kháng chiến. Trần Văn Giàu cùng chính quyền và các lực lượng cách mạng tổ chức chống trả, đồng thời kêu gọi nhân dân tham gia bảo vệ chính quyền cách mạng.

Cuộc kháng chiến Nam Bộ đã trở thành một trong những chiến trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau ngày độc lập. Dù tương quan lực lượng hết sức chênh lệch, các lực lượng kháng chiến vẫn chiến đấu quyết liệt, tạo điều kiện để Trung ương có thêm thời gian chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

6. Một nhà cách mạng trở thành nhà sử học

Sau này, Trần Văn Giàu chuyển sang lĩnh vực nghiên cứu và giảng dạy. Ông trở thành một trong những học giả có ảnh hưởng lớn của nền sử học Việt Nam hiện đại. Những công trình của ông tập trung vào lịch sử Việt Nam, lịch sử tư tưởng và các phong trào cách mạng.

Điều đáng chú ý là ông không nghiên cứu lịch sử từ một khoảng cách hoàn toàn bên ngoài. Ông từng là người trực tiếp tham gia và chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử. Vì vậy, những nghiên cứu của ông thường gắn với trải nghiệm thực tiễn của một người từng hoạt động cách mạng.

7. Hai cuộc đời trong một con người

Nếu chỉ nhìn Trần Văn Giàu như một nhà cách mạng, chúng ta sẽ bỏ qua một nửa di sản của ông. Nếu chỉ nhìn ông như một nhà sử học, chúng ta cũng không thể hiểu vì sao ông có cách tiếp cận lịch sử đặc biệt như vậy.

Ông vừa là người hành động trong lịch sử, vừa là người nghiên cứu lịch sử. Từ những năm tháng hoạt động bí mật, những ngày Cách mạng Tháng Tám ở Nam Bộ cho đến hàng chục năm giảng dạy và nghiên cứu, cuộc đời ông là sự kết nối giữa thực tiễn cách mạng và tư duy học thuật.

8. Một di sản lớn

Trần Văn Giàu qua đời năm 2010, thọ gần một thế kỷ. Trong cuộc đời dài của mình, ông đã trải qua những biến động lớn nhất của Việt Nam thế kỷ XX: phong trào cách mạng, Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và thời kỳ xây dựng đất nước.

Câu chuyện Trần Văn Giàu cho thấy lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người cầm súng. Có những người vừa trực tiếp tham gia những bước ngoặt của dân tộc, vừa dành phần đời còn lại để nghiên cứu, giải thích và truyền lại lịch sử cho các thế hệ sau. Ông là một trường hợp đặc biệt như vậy: một nhà cách mạng đã trở thành một trong những học giả lớn của Việt Nam