Trần Văn Giàu và cuộc đời của một nhà cách mạng, nhà giáo, nhà sử học lớn
Trong lịch sử cách mạng, giáo dục và khoa học xã hội Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Trần Văn Giàu (1911–2010) là một nhân vật có cuộc đời đặc biệt phong phú. Ông từng là Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, một trong những người lãnh đạo trực tiếp phong trào Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Nam Bộ. Sau những năm tháng hoạt động cách mạng và kháng chiến, ông dành phần lớn cuộc đời còn lại cho giáo dục, nghiên cứu lịch sử và khoa học xã hội, để lại hơn 150 công trình cùng hàng vạn trang sách.
Người thanh niên sớm đến với cách mạng
Trần Văn Giàu sinh ngày 6/9/1911 tại xã An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Tân An, nay thuộc tỉnh Long An. Từ nhỏ, ông được học hành khá bài bản. Năm 1925, sau khi đỗ bằng Tiểu học Pháp - Việt, ông lên Sài Gòn học tại Trường Trung học Chasseloup Laubat, nay là Trường THPT Lê Quý Đôn.
Năm 1928, sau khi tốt nghiệp Tú tài, Trần Văn Giàu sang Pháp học tại Đại học Toulouse. Tại đây, ông không chỉ tiếp tục học tập mà còn tích cực tham gia các phong trào đấu tranh của công nhân và du học sinh Việt Nam.
Tháng 3/1929, ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Pháp. Một năm sau, ông tham gia cuộc biểu tình tại Paris phản đối bản án tử hình đối với những người tham gia khởi nghĩa Yên Bái. Vì hoạt động chính trị, ông bị chính quyền Pháp trục xuất về nước. Tháng 8/1930, ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương.
Ngay trong những năm đầu hoạt động, Trần Văn Giàu đã thể hiện sự kết hợp giữa hoạt động cách mạng và giáo dục. Ông từng dạy văn và lịch sử tại Trường Trung học tư thục Huỳnh Công Phát ở Sài Gòn.
Từ giảng đường đến những nhà tù thực dân
Đầu năm 1931, Trần Văn Giàu bí mật sang Pháp lần thứ hai rồi tiếp tục sang Liên Xô học tại Trường Đại học Phương Đông ở Moscow. Tại đây, ông nghiên cứu lý luận cách mạng và tham gia vào một số công việc liên quan đến phong trào cách mạng Việt Nam. Năm 1933, ông bảo vệ thành công đề tài tốt nghiệp “Vấn đề ruộng đất ở Đông Dương” rồi trở về nước.
Ngày 13/2/1933, không lâu sau khi về nước, ông bị thực dân Pháp bắt. Sau đó, ông tiếp tục hoạt động, tìm cách khôi phục cơ sở và phát triển lực lượng cách mạng ở Nam Kỳ.
Tháng 8/1933, Trần Văn Giàu được cử làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.
Cuối năm 1934 và đầu năm 1935, ông hai lần đến Ma Cao để tham gia công tác chuẩn bị và dự Đại hội lần thứ nhất của Đảng Cộng sản Đông Dương. Sau khi trở về, ông bị bắt và trải qua những năm tháng tù đày tại Khám Lớn Sài Gòn và Côn Đảo.
Tại Côn Đảo, ông tiếp tục thể hiện bản lĩnh của một người hoạt động cách mạng. Năm 1936, ông lãnh đạo cuộc tuyệt thực và đấu tranh chống chế độ khổ sai của khoảng 2.000 tù chính trị và thường phạm.
Năm 1940, vừa mãn hạn tù, ông lại bị bắt chỉ sau chín ngày và đưa đi “an trí” tại căng Tà Lài.
Nhưng nhà tù không thể khuất phục người chiến sĩ ấy.
Tháng 3/1941, Trần Văn Giàu cùng bảy đồng chí tổ chức vượt ngục Tà Lài thành công. Sau khi thoát khỏi vòng kiểm soát của địch, ông tiếp tục đi nhiều nơi để khôi phục cơ sở Đảng và gây dựng lại phong trào cách mạng Nam Kỳ.
Người lãnh đạo phong trào Nam Bộ trước Cách mạng Tháng Tám
Những năm 1940–1945 là giai đoạn Trần Văn Giàu đóng vai trò quan trọng trong việc khôi phục và phát triển tổ chức cách mạng ở Nam Kỳ.
Đầu năm 1945, dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam Kỳ, các tổ chức Đảng và đoàn thể cách mạng từng bước được củng cố. Trần Văn Giàu cùng Xứ ủy chủ động xây dựng Thanh niên Tiền phong, một phong trào thanh niên yêu nước hoạt động công khai, đồng thời tập hợp lực lượng công nhân, nông dân, trí thức và các tầng lớp nhân dân.
Lực lượng chính trị ngày càng phát triển đã tạo nên một cơ sở rộng lớn cho cuộc Tổng khởi nghĩa ở Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định và nhiều tỉnh Nam Bộ.
Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, Trần Văn Giàu được cử làm Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ.
Trong cuộc mít tinh lớn với hơn một triệu người tham dự, ông thay mặt chính quyền cách mạng kêu gọi đồng bào giữ vững nền độc lập vừa giành được.
“Độc lập hay là chết” và cuộc kháng chiến ở Nam Bộ
Ngày 23/9/1945, thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Sài Gòn, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược trở lại ở Nam Bộ.
Trong đêm 22 rạng sáng 23/9, tại căn nhà số 629 đường Cây Mai, nay là đường Nguyễn Trãi, Xứ ủy Nam Kỳ dưới sự lãnh đạo của Trần Văn Giàu đã họp và đi đến quyết định kêu gọi nhân dân Nam Bộ đứng lên kháng chiến.
Lời thề “Độc lập hay là chết” trở thành một trong những biểu tượng của tinh thần chiến đấu của nhân dân Nam Bộ trong những ngày đầu kháng chiến chống Pháp.
Trên cương vị Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, Trần Văn Giàu cùng các đồng chí lãnh đạo tổ chức cuộc chiến đấu tại Sài Gòn theo chiến thuật “trong đánh ngoài vây”, góp phần cầm chân quân Pháp trong khoảng một tháng, làm thất bại ý đồ đánh nhanh, thắng nhanh của đối phương.
Vai trò của ông trong thời điểm này không thể tách rời khỏi sự lãnh đạo chung của Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và sức mạnh chiến đấu của quân dân Nam Bộ. Nhưng với tư cách người trực tiếp lãnh đạo phong trào tại địa bàn, Trần Văn Giàu đã để lại dấu ấn rõ nét trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến.
Từ người lãnh đạo kháng chiến trở thành nhà giáo
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở Nam Bộ, Trần Văn Giàu tiếp tục đảm nhận nhiều công việc trong thời kỳ kháng chiến.
Năm 1946, ông sang Campuchia và Thái Lan, tham gia công tác vận động Việt kiều, kết nối lực lượng yêu nước và hỗ trợ hậu cần cho chiến trường Nam Bộ. Năm 1948, ông trở về Việt Nam.
Năm 1949, ông tham gia Hội đồng Giáo dục Trung ương và giảng dạy triết học tại Trường Đại học Pháp lý ở chiến khu Việt Bắc. Từ năm 1951 đến 1954, ông là Phó Giám đốc kiêm giảng viên triết học tại Trường Dự bị Đại học, sau chuyển thành Trường Sư phạm cao cấp, ở Thanh Hóa và Nghệ An.
Thực ra, Trần Văn Giàu đã làm thầy giáo từ rất sớm. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông từng giảng dạy cho công nhân, cán bộ Công đoàn và trí thức ở Sài Gòn. Với khả năng truyền đạt lý luận, ông từng được gọi là “Thầy giáo đỏ” và được đánh giá là một trong những người giảng dạy lý luận Marxist xuất sắc thời kỳ đó.
Người đặt nền móng cho ngành sử học đại học
Sau Hiệp định Genève năm 1954, Trần Văn Giàu được cử về Hà Nội tham gia tiếp quản và xây dựng hệ thống giáo dục đại học.
Khi Trường Đại học Sư phạm Văn khoa và Khoa học được thành lập, ông giữ chức Bí thư Đảng ủy và trực tiếp giảng dạy Khoa học chính trị, Triết học, Lịch sử cận hiện đại thế giới và Việt Nam.
Đến năm 1956, khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội thành lập, ông giữ chức Bí thư Đảng ủy và trở thành Chủ nhiệm sáng lập Khoa Lịch sử.
Đây là một dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp của Trần Văn Giàu. Từ một nhà hoạt động cách mạng, ông chuyển sang đóng vai trò của một nhà giáo và nhà khoa học, trực tiếp đào tạo những thế hệ sử gia đầu tiên của nền sử học đại học Việt Nam hiện đại.
Nhiều học trò của ông sau này trở thành những nhà nghiên cứu, nhà quản lý và học giả có ảnh hưởng trong lĩnh vực khoa học xã hội.
Nhà sử học dành cả đời khảo cứu về dân tộc
Sau khi đất nước thống nhất, Trần Văn Giàu trở về sống tại Thành phố Hồ Chí Minh và giữ chức Chủ tịch Hội đồng Khoa học xã hội Thành phố. Ông đồng thời giữ vai trò Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cùng Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong nhiều nhiệm kỳ.
Từ đây, tên tuổi Trần Văn Giàu gắn ngày càng sâu với sử học.
Ông để lại hơn 150 công trình khoa học, với hàng vạn trang sách. Các công trình của ông trải rộng trên nhiều chủ đề: lịch sử cách mạng Việt Nam, lịch sử Nam Bộ, chủ nghĩa yêu nước, phong trào công nhân, tư tưởng Việt Nam, Hồ Chí Minh và các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm.
Một trong những công trình đồ sộ của ông là “Miền Nam giữ vững thành đồng”, gồm 5 tập, được biên soạn trong những năm 1960–1970. Tác phẩm tập trung nghiên cứu quá trình đấu tranh của nhân dân Nam Bộ và trở thành một công trình có giá trị tư liệu lớn.
Điểm nổi bật trong cách viết sử của Trần Văn Giàu là ông đặc biệt chú ý đến vai trò của quần chúng nhân dân. Trong các công trình của ông, lịch sử không chỉ được nhìn từ những nhân vật lãnh đạo hay sự kiện lớn mà còn được tái hiện qua đời sống, tâm tư, nguyện vọng và hành động của đông đảo nhân dân.
Ở tuổi cao vẫn miệt mài với sử học
Ngay cả khi tuổi đã cao, Trần Văn Giàu vẫn tiếp tục nghiên cứu và viết sách.
Ông lần lượt công bố những công trình như “Đạo làm người từ Lý Thường Kiệt đến Hồ Chí Minh” năm 2006, “Vĩ đại một con người” năm 2008 và “Hồ Chí Minh, vĩ đại một con người” năm 2010. Riêng công trình về Hồ Chí Minh có độ dài gần 1.000 trang.
Không chỉ viết sách, ông còn dành sự quan tâm đặc biệt cho thế hệ nghiên cứu trẻ và tương lai của ngành sử học.
Ông dùng tiền bán ngôi nhà của mình để thành phố lập Giải thưởng Trần Văn Giàu, nhằm khuyến khích các công trình nghiên cứu về lịch sử Nam Bộ và lịch sử tư tưởng. Giải thưởng về sau trở thành một giải thưởng khoa học có uy tín trong lĩnh vực sử học.
Ông cũng dành một phần tiền để xây dựng trường mẫu giáo mang tên Đỗ Thị Đạo, người vợ duy nhất của ông, tại Long An. Chi tiết ấy cho thấy bên cạnh một nhà cách mạng và học giả lớn, Trần Văn Giàu còn là một người đặc biệt coi trọng việc trao lại những giá trị tri thức và giáo dục cho thế hệ sau.
Một thế kỷ sống cùng lịch sử dân tộc
Trần Văn Giàu qua đời lúc 17 giờ 20 phút ngày 16/12/2010 tại Bệnh viện Thống Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 100 tuổi. Ông được an táng tại quê nhà An Lục Long, Long An.
Trong hơn 80 năm hoạt động, ông trải qua gần như toàn bộ những bước ngoặt lớn của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX: từ phong trào đấu tranh của thanh niên và công nhân thời thuộc địa, hoạt động cách mạng, những năm tháng tù đày, Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến ở Nam Bộ, xây dựng nền giáo dục đại học cho đến nghiên cứu lịch sử sau ngày đất nước thống nhất.
Nhà cách mạng ấy đã trở thành một nhà giáo. Nhà giáo ấy lại trở thành một học giả lớn. Và người học giả ấy tiếp tục dành những năm tháng cuối đời để nghiên cứu, viết sách và vun đắp cho thế hệ sau.
Với những đóng góp trên nhiều lĩnh vực, Trần Văn Giàu được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I, danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động và Huy hiệu 80 năm tuổi Đảng, cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Nhưng có lẽ di sản lớn nhất của ông không nằm ở những danh hiệu ấy. Đó là một khối lượng đồ sộ về tri thức, giáo dục và nghiên cứu lịch sử, cùng hình ảnh một con người đã dành trọn một thế kỷ của mình để sống và làm việc giữa những biến động lớn của dân tộc.
Từ người thanh niên bước ra khỏi quê hương đến với phong trào cách mạng, người tù chính trị từng vượt ngục Tà Lài, người lãnh đạo cuộc kháng chiến Nam Bộ năm 1945, đến người thầy của nhiều thế hệ sử gia và nhà khoa học xã hội, Trần Văn Giàu đã để lại dấu ấn trên nhiều trang quan trọng của lịch sử Việt Nam hiện đại.
