Trần Văn Lai, căn nhà có một phần dành cho đồng đội

Một căn nhà thường được dựng lên để gia đình có nơi yên ổn. Với Trần Văn Lai, có những căn nhà còn phải làm thêm một việc khác: che chở đồng đội.

Tại số 145 Trần Quang Khải, Sài Gòn, cơ sở do ông gây dựng năm 1963 vừa gắn với hoạt động nghiệp đoàn, vừa là nơi hội họp, trú ẩn và trung chuyển thông tin của lực lượng biệt động. Bên ngoài là công việc làm ăn giữa phố. Bên trong, ngôi nhà mang một trách nhiệm mà người qua đường không thể biết.

Câu chuyện về ông có thể bắt đầu từ sự khác biệt ấy: một người làm nhà, sửa sang nội thất, nhưng điều âm thầm gây dựng lại là chỗ dựa cho những người đang hoạt động bí mật.

Trần Văn Lai sinh năm 1920, mất năm 2002, quê ở làng Đông Trì, xã Vũ Đông, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình, theo địa danh được ghi trong tư liệu tiểu sử. Ông còn được biết đến với các tên Năm Lai, Mai Hồng Quế, Năm U.S.O.M. Đây là người chiến sĩ biệt động Sài Gòn, cần phân biệt với bác sĩ Trần Văn Lai, nguyên Thị trưởng Hà Nội.

Theo Báo Quân đội nhân dân, ông là cán bộ thuộc Đơn vị 159 Biệt động Quân khu Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Trong thời gian hoạt động bí mật, ông xuất hiện dưới danh nghĩa một nhà thầu khoán thiết kế, trang trí nội thất, có điều kiện làm việc tại Dinh Độc Lập.

Hai công việc ấy đặt cạnh nhau mới thấy hết sự khó khăn.

Người làm nghề phải tạo được uy tín để khách hàng tin tưởng. Người hoạt động bí mật lại phải giữ kín những điều không thể để khách hàng biết. Mỗi quan hệ làm ăn, mỗi lần đi lại đều cần sự thận trọng. Không thể chỉ gan dạ trong một ngày, rồi sơ suất vào ngày hôm sau.

Ở Trần Văn Lai, tay nghề không chỉ đem lại kế sinh nhai. Nó còn tạo điều kiện để ông thực hiện nhiệm vụ giữa một đô thị bị kiểm soát chặt chẽ.

Năm 1963, căn nhà trên đường Trần Quang Khải được xây dựng làm cơ sở của Nghiệp đoàn đóng mới, sửa chữa xích lô và Nghiệp đoàn trang trí nội thất do Mai Hồng Quế gây dựng. Gia đình ông cùng lực lượng biệt động cải tạo nơi này thành cơ sở phục vụ hoạt động cách mạng. Những cuộc gặp, việc trao đổi tài liệu và liên lạc được tổ chức ngay trong không gian của một ngôi nhà giữa phố.

Khi đọc đến đây, người ta dễ chú ý vào sự khéo léo của cách tổ chức. Nhưng còn một điều đáng nghĩ hơn: gia đình đã chia sẻ sự an toàn của mình với những người khác.

Một người đến trú nhờ không chỉ cần chỗ ngồi hay chỗ ngủ. Họ cần chủ nhà giữ được bình tĩnh, giữ kín thân phận và tiếp tục sinh hoạt sao cho không gây nghi ngờ. Sự che chở vì vậy không kết thúc khi cánh cửa khép lại.

Nó kéo dài trong suốt thời gian người khách còn ở đó.

Những công việc ấy khó có một khoảnh khắc thật nổi bật để ghi hình. Chúng được làm bằng sự kín đáo, đều đặn, bằng khả năng nhớ điều gì được nói và điều gì nhất thiết phải giữ trong lòng.

Cũng bởi vậy, khi kể về một cơ sở bí mật, không nên chỉ nhìn vào cấu trúc của căn nhà. Cần nhớ đến những người đã sống trong nhà, nhận lấy nguy hiểm cùng người mình che chở.

Một địa chỉ khác gắn với Trần Văn Lai là căn nhà số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, nơi có kho vũ khí phục vụ lực lượng biệt động. Những cơ sở này nằm trong mạng lưới liên lạc, bảo đảm hoạt động giữa nội đô, chứ không tồn tại riêng lẻ. Báo Nhân Dân giới thiệu chúng như những chứng tích của công việc chuẩn bị âm thầm phía sau các hoạt động chiến đấu.

Nhìn từ những căn nhà ấy, chiến tranh hiện ra theo một cách khác.

Không chỉ có người trực tiếp bước vào trận đánh. Còn có người chuẩn bị nơi tập kết, người giữ liên lạc, người bảo vệ một địa điểm qua nhiều tháng ngày. Khi nhiệm vụ được thực hiện, công sức của họ có thể không xuất hiện trong bức ảnh nào.

Nhưng thiếu những việc ấy, người đi chiến đấu sẽ gặp thêm biết bao trở ngại.

Trần Văn Lai được biết đến rộng rãi còn bởi cuộc đời ông là một nguyên mẫu cho hình tượng người hoạt động bí mật dưới dáng vẻ ông chủ giàu có trong bộ phim Biệt động Sài Gòn. Tuy nhiên, con người ngoài đời cần được nhìn bằng tư liệu của chính mình, không nên lấy những cảnh phim làm sự kiện tiểu sử.

Ngoài đời không có một kịch bản để người trong cuộc biết trước mình sẽ vượt qua ra sao.

Một người nhận công việc bí mật phải sống với những điều chưa chắc chắn. Chính vì vậy, những gì đã làm được càng đáng trân trọng, không cần thêm những màn đối đáp hay cuộc thoát hiểm do người kể tưởng tượng.

Sau chiến tranh, Trần Văn Lai mang thương tật nặng. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông là Thượng úy, thương binh hạng 1/4; sau khi qua đời, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Những dòng ấy nhắc rằng cuộc sống của người lính không kết thúc cùng nhiệm vụ bí mật.

Còn có một cơ thể chịu tổn thương. Còn có những ngày phải sống với hậu quả của chiến tranh. Khi nhớ đến sự mưu trí, cũng cần dành chỗ cho phần mất mát ấy, bởi danh hiệu không thể thay thế sức khỏe đã mất.

Ngày nay, cơ sở trên đường Trần Quang Khải được giới thiệu trong không gian Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định. Nơi từng phải giữ kín người ra vào trở thành địa điểm giúp công chúng tìm hiểu về những người đã hoạt động ở đó.

Sự thay đổi ấy mang một ý nghĩa đặc biệt.

Trước kia, càng ít người biết công việc bên trong, cơ sở càng có cơ hội được bảo vệ. Bây giờ, câu chuyện cần được kể lại để công sức những người giữ cơ sở không bị quên đi.

Khi bước vào một nơi như thế, điều đáng nhìn không chỉ là hiện vật. Còn là khoảng cách giữa căn nhà bình thường và trách nhiệm khác thường mà chủ nhà từng nhận lấy.

Trần Văn Lai đã dùng nghề nghiệp và những cơ sở mình gây dựng để giúp đồng đội làm nhiệm vụ. Những căn nhà còn lại nhắc chúng ta rằng có người góp sức vào lịch sử bằng cách dành ngay trong cuộc sống của mình một chỗ cho người khác được nương tựa.