TRẦN VĂN LAI: DƯỚI NỀN NHÀ LÀ HAI TẤN VŨ KHÍ

Nhiều du khách nước ngoài đến tham quan và trải nghiệm tại Hầm chứa vũ khí bí mật của Biệt động Sài Gòn

Ở giữa thành phố, một căn nhà có thể giữ nhiều lớp đời sống. Tại số 287/70 đường Nguyễn Đình Chiểu, Thành phố Hồ Chí Minh, người tham quan hôm nay đi xuống căn hầm từng giấu vũ khí của Biệt động Sài Gòn. Phía trên là những sinh hoạt bình thường của một ngôi nhà phố. Phía dưới từng là nơi cất giữ những thứ có thể khiến cả gia đình bị bắt nếu bí mật bại lộ. Căn hầm ấy gắn với Trần Văn Lai, người được biết đến bằng nhiều bí danh, trong đó có Năm Lai và Mai Hồng Quế.

Những năm 1960, Trần Văn Lai xuất hiện trước nhiều người như một nhà thầu khoán có quan hệ làm ăn ở Sài Gòn. Tư liệu của Thông tấn xã Việt Nam cho biết ông tham gia công việc trang trí nội thất, có điều kiện ra vào những nơi mà người hoạt động bí mật khó tiếp cận. Vỏ bọc ấy không chỉ giúp ông giữ thân phận. Nó còn tạo điều kiện để vận chuyển vật liệu, sử dụng ô tô và tổ chức công việc dưới con mắt của những người hàng xóm vốn nhìn ông như một người làm ăn.

Trước cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân năm 1968, lực lượng Biệt động Sài Gòn cần những kho vũ khí trong nội đô. Đưa người từ căn cứ xa vào thành phố mà không có súng đạn sẵn ở gần mục tiêu sẽ làm giảm khả năng bất ngờ. Vì vậy, xây dựng hầm giấu vũ khí là nhiệm vụ chiến đấu dù gần như không có tiếng súng. Công việc yêu cầu tính toán độ sâu, lối ra vào, thông hơi, cách ngụy trang nền nhà và đường vận chuyển vũ khí qua các chốt kiểm soát.

Trần Văn Lai sử dụng những căn nhà liền kề trên đường Nguyễn Đình Chiểu làm cơ sở. Các nguồn ghi thời gian hình thành hầm khác nhau, từ chủ trương chuẩn bị trong đầu thập niên 1960 tới việc đào hầm và hoàn thiện giai đoạn 1966–1967. Lời kể của bà Đặng Thị Thiệp, người vợ đã cùng tham gia, cung cấp những chi tiết trực tiếp: hai vợ chồng đào vào ban đêm, khiêng đất đá và che giấu việc xây dựng. Việc ghi công của ông Lai vì thế không nên làm mờ phần đóng góp của những người trong gia đình.

Một đống đất mới đào có thể khiến người khác nghi ngờ. Bà Thiệp kể đất đá phải được đưa lên, chuyển ra ngoài, trong khi việc sinh hoạt và kinh doanh vẫn diễn ra bình thường. Ban ngày, ông Lai tiếp tục công việc nhà thầu; ban đêm lại trở về với công việc bí mật dưới nền nhà. Chỉ cần một lần hàng xóm chú ý quá mức hoặc một cuộc lục soát bất ngờ, những ngày tháng chuẩn bị có thể bị phá hủy.

Khi hầm hoàn thành, thử thách chuyển sang việc đưa vũ khí vào. Các bài báo thuật lại nhiều chuyến xe vượt qua khu vực kiểm soát. Ông Lai lợi dụng vỏ bọc công việc để chở các loại vũ khí về nơi cất giấu. Có nguồn xác định hơn hai tấn vũ khí được tập kết. Những khẩu súng không tự xuất hiện trong căn hầm. Phía sau chúng là mạng lưới vận chuyển, người chuẩn bị, người kiểm tra và người giữ bí mật suốt đường đi. Mỗi chuyến xe thành công giúp lực lượng ở nội đô tiến gần hơn tới kế hoạch.

Chiều ba mươi Tết Mậu Thân 1968, theo lời các nhân chứng được Báo Quân đội nhân dân ghi nhận, các chiến sĩ Đội 5 Biệt động Sài Gòn tập kết tại cơ sở, tiếp nhận và chuẩn bị vũ khí cho nhiệm vụ tấn công Dinh Độc Lập. Sau nhiều tháng lặng lẽ, căn hầm được sử dụng đúng mục đích mà nó đã được xây. Khoảnh khắc ấy cho thấy hậu cần bí mật không đứng ngoài trận đánh: sự chuẩn bị về vật chất có thể quyết định khả năng chiến đấu của những người trực tiếp tiến tới mục tiêu.

Trận đánh sau đó gây nhiều thương vong cho lực lượng biệt động. Không phải mọi người ra đi từ căn nhà đều có cơ hội trở về. Một điểm cần nhấn mạnh là không được coi kho vũ khí như chiến công riêng của người đào hầm, hay coi chiến dịch chỉ là câu chuyện của một trận đánh. Nó là kết quả của sự phối hợp nhiều tầng: chỉ huy, tổ chức nội đô, xây dựng cơ sở, vận chuyển và chiến đấu. Vai trò đặc biệt của Trần Văn Lai nằm ở công việc tổ chức, giữ bí mật và tạo điều kiện cho các bộ phận khác thực hiện nhiệm vụ.

Sau năm 1975, căn hầm được bảo tồn như một địa chỉ lịch sử. Trần Văn Lai mất năm 2002 và được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2015. Căn hầm không chỉ ghi dấu một người có tài ngụy trang thân phận, mà còn lưu lại sự tham gia thầm lặng của gia đình, của những người chở hàng và bảo vệ các chuyến vận chuyển.

Căn hầm có chiều dài 8m, chiều rộng 2m, chiều sâu 2,5m, là căn hầm lớn nhất và chứa nhiều vũ khí nhất của Biệt động Sài Gòn

Người bước xuống căn hầm hôm nay không còn nghe tiếng xe ngoài phố những đêm trước Tết 1968. Chỉ còn nền nhà, lối xuống, không gian hẹp và những vũ khí trưng bày. Nhưng chính nơi ấy giúp lịch sử trở nên cụ thể: dưới một ngôi nhà tưởng bình thường từng có một công việc dài ngày, đầy nguy hiểm. Những trận đánh được nhớ bằng tiếng súng; còn sự chuẩn bị cho chúng đôi khi nằm sâu dưới nền nhà, nơi người ta phải giữ im lặng để người khác có thể chiến đấu.