Trần Văn Lai

Một chiếc xe màu trắng bình dị có thể không gây nhiều chú ý giữa hàng nghìn phương tiện trên đường phố. Nhưng trong những năm chiến tranh, chiếc xe mang biển số EL-6899 lại từng trở thành một phần trong những hoạt động bí mật của biệt động Sài Gòn. Đằng sau chiếc xe là câu chuyện về Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai, người đã nhiều năm hoạt động ngay giữa lòng địch.

Chiếc xe hiện được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình. Đây là phương tiện Trần Văn Lai sử dụng trong những năm hoạt động tại nội thành Sài Gòn - Gia Định, từ năm 1963 đến 1968.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế và là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Nhiệm vụ của ông là hoạt động trong lòng đối phương. Ông phải tiếp cận những cơ quan đầu não như Dinh Độc Lập, cơ quan viện trợ U.S.O.M của Mỹ và Tòa Đại sứ Mỹ. Bên cạnh đó, ông còn xây dựng cơ sở cách mạng, vận động quần chúng, trinh sát mục tiêu và thường xuyên báo cáo tình hình cho Bộ Chỉ huy Quân khu.

Để tồn tại trong một môi trường bị kiểm soát nghiêm ngặt, ông được giao thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông phải tạo cho mình một vỏ bọc đủ chắc chắn để hoạt động lâu dài mà không bị nghi ngờ.

Với tên Mai Hồng Quế, ông đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập. Đồng thời, ông được sắp xếp làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Từ đây, ông có điều kiện tiếp cận các bản đồ, tài liệu và thông tin liên quan đến hệ thống công trình quan trọng.

Trong số những tài liệu ông thu thập được có bản đồ toàn bộ hệ thống đường cống ngầm của Sài Gòn. Để vận chuyển tài liệu, ông chia bản đồ thành nhiều mảnh, đánh dấu thứ tự và giấu dưới đệm xe, bánh xe sơ cua. Chiếc ô-tô mang danh nghĩa nhà thầu trong Dinh Độc Lập giúp ông đưa tài liệu ra ngoài.

Bản đồ hệ thống cống ngầm sau đó phục vụ lực lượng cách mạng trong việc di chuyển, trú ẩn và tiếp cận các mục tiêu trong thành phố. Từ những trận đánh trước Tết Mậu Thân 1968 cho đến năm 1975, tài liệu này vẫn có giá trị đối với hoạt động của quân ta.

Không chỉ làm nhiệm vụ tình báo, Trần Văn Lai còn tham gia chuẩn bị cơ sở vật chất cho lực lượng biệt động. Từ năm 1962, theo yêu cầu của tổ chức, ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3.

Một mình ông đào và xây dựng hầm bí mật, đồng thời tìm cách vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không để đối phương phát hiện. Sau đó, ông tự lái ba chuyến xe chở vũ khí về hầm và bí mật cất giấu hơn 2,5 tấn vũ khí.

Kho vũ khí này được chuẩn bị để phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, trong đó có các mục tiêu quan trọng như Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Đài phát thanh và Bộ Tư lệnh Hải quân.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, thân phận của ông bị lộ. Chính quyền Việt Nam cộng hòa truy bắt và treo thưởng hai triệu đồng. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, còn ông được lệnh lánh về Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động.

Ngày nay, chiếc xe màu trắng vẫn nằm tại bảo tàng. Nó không chỉ là một hiện vật chiến tranh mà còn gợi nhớ về những con người từng sống một cuộc đời đặc biệt: bên ngoài bình lặng, nhưng bên trong là cả một nhiệm vụ lớn lao dành cho Tổ quốc.