Trần Văn Lai – Năm Lai và những căn hầm vũ khí nằm ngay giữa lòng Sài Gòn

Kháng chiến chống Pháp và đặc biệt là kháng chiến chống Mỹ, cứu nước; trọng tâm 1954–1975, với cao điểm hoạt động của Trần Văn Lai trong giai đoạn 1962–1968 và cuộc Tổng tiến công, nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 tại Sài Gòn – Gia Định.
1. Từ người thợ đến chiến sĩ hoạt động trong lòng địch

Trần Văn Lai sinh năm 1920, quê tại Vũ Đông, Thái Bình.

Những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, ông tham gia các tổ chức tự vệ, làm công tác vận động tài chính và phá hoại cơ sở hậu cần của đối phương. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông được tổ chức giao nhiệm vụ hoạt động tình báo, nằm vùng trong lòng địch.

Đây là bước ngoặt quan trọng.

Nếu ở chiến trường rừng núi, người lính có thể mang quân phục và súng.

Còn ở Sài Gòn, một người hoạt động bí mật phải làm điều ngược lại:

phải khiến đối phương tin rằng mình không phải người của cách mạng.

Trần Văn Lai đã xây dựng cho mình một vỏ bọc đặc biệt.

Ông trở thành một nhà thầu khoán có quan hệ rộng, có khả năng đi lại giữa những khu vực mà người bình thường khó tiếp cận.

Và vỏ bọc ấy sau này đưa ông đến tận Dinh Độc Lập.

Chú thích: Chân dung Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai (Năm Lai, Mai Hồng Quế), chiến sĩ Biệt động Sài Gòn.
Nguồn: Báo Nhân Dân, tư liệu về Trần Văn Lai và lực lượng Biệt động Sài Gòn.

2. Mai Hồng Quế – người nhà thầu có thể đi vào Dinh Độc Lập

Trong mắt xã hội Sài Gòn, Mai Hồng Quế là một nhà thầu khoán.

Công việc đưa ông vào những nơi mà một chiến sĩ biệt động bình thường không thể tự do xuất hiện.

Đặc biệt, ông có công việc liên quan đến Dinh Độc Lập.

Chính vỏ bọc ấy trở thành một chiếc chìa khóa.

Năm 1965, dưới danh nghĩa nhà thầu khoán, Trần Văn Lai nghiên cứu cách bố trí, quy luật tuần tra và canh gác tại Dinh Độc Lập. Ông còn lấy được bản đồ hệ thống đường cống ngầm Sài Gòn, chia nhỏ, đánh dấu và ngụy trang để đưa ra căn cứ.

Hãy hình dung điều đó:

Một người được phép đi vào một trong những cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn.

Ông có thể nhìn thấy những thứ mà người ngoài không thể nhìn thấy.

Có thể quan sát đường đi.

Có thể biết cách bố trí.

Có thể nghiên cứu hệ thống phòng thủ.

Nhưng tất cả những gì ông làm đều phải diễn ra dưới một lớp vỏ hoàn toàn hợp pháp.

Nhà thầu Mai Hồng Quế.

Không phải chiến sĩ Năm Lai.

Chú thích: Dinh Độc Lập – một trong những địa điểm đầu não của chính quyền Sài Gòn, nơi Trần Văn Lai có điều kiện ra vào dưới vỏ bọc nhà thầu khoán.
Nguồn: Tư liệu lịch sử được Báo Nhân Dân dẫn trong hồ sơ về Trần Văn Lai.

3. Năm 1962 – nhiệm vụ xây dựng một căn cứ ngay trong thành phố

Khoảng năm 1962, tổ chức cần một địa điểm bí mật trong nội thành để ém quân và cất giấu vũ khí, chuẩn bị cho những trận đánh nhằm vào các cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn.

Trần Văn Lai được giao nhiệm vụ.

Ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà liền nhau trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3.

Tại đây, ông bắt đầu xây dựng hệ thống căn cứ bí mật.

Nhìn bên ngoài:

Đó chỉ là những căn nhà giữa một khu dân cư.

Không có dấu hiệu gì đặc biệt.

Không có lính gác.

Không có hàng rào.

Không có cờ hiệu.

Nhưng bên dưới nền nhà lại bắt đầu xuất hiện một công trình hoàn toàn khác.

Một kho vũ khí nằm giữa lòng thành phố.

Chú thích: Căn nhà tại 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3 – nơi Trần Văn Lai xây dựng hầm bí mật chứa vũ khí phục vụ lực lượng Biệt động Sài Gòn.
Nguồn: Báo Nhân Dân, chuyên đề Căn hầm bí mật giữa trung tâm đô thị Sài Gòn.

4. Hơn bảy tháng đào đất dưới mắt hàng xóm

Căn hầm không thể xuất hiện trong một ngày.

Nó phải được đào từng chút.

Và khó nhất không phải đào được bao nhiêu đất.

Mà là:

đào đất mà không ai biết.

Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, vợ chồng Trần Văn Lai đã lấy cớ sửa nhà, đào hố ga làm nhà vệ sinh rồi âm thầm đào hầm trong hơn 7 tháng.

Căn nhà chỉ rộng khoảng 37 m².

Chiều dài gần 15 m.

Ngang khoảng 2,5 m.

Nhưng dưới nền nhà ấy là một kho vũ khí có sức chứa hơn 2 tấn.

Đất được đưa ra ngoài từng chút.

Vật liệu xây dựng được đưa vào.

Xi măng.

Gạch.

Sắt.

Tất cả phải được giải thích bằng một công việc dân sự bình thường.

Không ai được phép nghi ngờ rằng dưới chân mình đang hình thành một căn cứ quân sự.

Chú thích: Không gian hầm bí mật tại căn nhà của Trần Văn Lai, được phục dựng và bảo tồn để giới thiệu hệ thống căn cứ của Biệt động Sài Gòn.
Nguồn: Báo Nhân Dân, chuyên đề về căn hầm bí mật giữa trung tâm Sài Gòn.

5. Một kho vũ khí dưới nền nhà

Khi căn hầm hoàn thành, nó không chỉ là nơi trú ẩn.

Đó là kho vũ khí chiến lược.

Nguồn của Báo Nhân Dân cho biết căn hầm có thể chứa hơn 2 tấn vũ khí; Báo Pháp Luật Việt Nam ghi nhận khối lượng trên 2 tấn vũ khí được Trần Văn Lai bí mật đưa vào hầm để phục vụ Tết Mậu Thân 1968.

Vũ khí từ căn cứ được đưa về Sài Gòn bằng những phương thức mà nếu nhìn từ bên ngoài gần như không có gì đáng ngờ.

Có khi được giấu trong ván gỗ đục rỗng ruột.

Có khi ngụy trang giữa giỏ hoa, sọt trái cây.

Một chiếc xe dân sự trở thành phương tiện vận chuyển quân sự.

Một căn nhà dân trở thành kho vũ khí.

Một nhà thầu khoán trở thành chiến sĩ biệt động.

Đó chính là cách một cuộc chiến bí mật được tiến hành giữa lòng đô thị.

Chú thích: Chiếc ô tô biển số EL-6899, phương tiện Trần Văn Lai sử dụng trong thời gian hoạt động biệt động Sài Gòn từ năm 1963 đến 1968, nay được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.
Nguồn: Báo Nhân Dân; tư liệu Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

6. Những chuyến xe qua lòng Sài Gòn

Một trong những công việc nguy hiểm nhất của Năm Lai là đưa vũ khí vào nội thành.

Xe phải đi qua những con đường có kiểm soát.

Qua các trạm.

Qua những khu vực đông người.

Và trên xe không phải hàng hóa thông thường.

Là vũ khí.

Là đạn.

Là thuốc nổ.

Là những thứ nếu bị phát hiện có thể khiến tất cả kết thúc ngay lập tức.

Báo Pháp Luật Việt Nam ghi lại một chuyến xe mà phần bên trong những bộ ván ngựa được làm rỗng để chứa đạn B40, B41 và thuốc nổ. Trần Văn Lai phải tự lái xe vào đúng vị trí căn nhà, trong khi khoảng cách hai bên rất hẹp.

Không thể lái nhanh.

Không thể để xe nghiêng.

Không thể để hàng hóa bị lộ.

Và càng không thể để người khác biết chiếc xe đang chở gì.

Chú thích: Chiếc xe EL-6899 gắn với hoạt động của Trần Văn Lai trong nội thành Sài Gòn; ông sử dụng xe để đi lại, trinh sát, vận chuyển tài liệu, tiền, vàng và vũ khí phục vụ cách mạng.
Nguồn: Báo Nhân Dân, tư liệu về hiện vật Trần Văn Lai tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

7. Bản đồ đường cống ngầm Sài Gòn

Một trong những chiến công đặc biệt của Năm Lai không nằm trong một trận đánh.

Đó là việc ông tìm hiểu hệ thống cống ngầm của Sài Gòn.

Với người bình thường, cống ngầm chỉ là hệ thống thoát nước.

Nhưng với lực lượng biệt động, đó có thể là:

• đường tiếp cận;

Trần Văn Lai đã lấy được bản đồ đường cống ngầm, chia thành nhiều mảnh, đánh ký hiệu rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe ô tô để đưa ra quân khu.

Đó là một công việc đòi hỏi không chỉ lòng can đảm.

Mà còn cần sự kiên nhẫn và chính xác.

Một mảnh bản đồ mất đi có thể khiến toàn bộ hệ thống trở nên vô nghĩa.

Một mảnh bị phát hiện có thể dẫn đến cả mạng lưới.

Chú thích: Hình ảnh minh họa hệ thống không gian ngầm và cống ngầm Sài Gòn trong bối cảnh chiến tranh; không phải ảnh chụp chính xác bản đồ mà Trần Văn Lai từng chuyển ra căn cứ.
Nguồn: Tư liệu lịch sử về Trần Văn Lai được Báo Nhân Dân và Báo Nhân Dân chuyên đề dẫn lại.

8. Đội 5 Biệt động và căn hầm dưới lòng đất

Căn hầm Nguyễn Đình Chiểu không chỉ chứa vũ khí.

Nó còn trở thành địa điểm tập kết của Đội 5 Biệt động Sài Gòn.

Điều đó có nghĩa là căn nhà này có hai chức năng:

Trên mặt đất:

một căn nhà dân.

Dưới lòng đất:

một căn cứ quân sự.

Và trong những thời điểm cần thiết:

một nơi tập kết chiến sĩ trước khi xuất kích.

Đó là một trong những nét đặc biệt của chiến tranh biệt động.

Không có chiến hào chạy dài.

Không có doanh trại.

Không có biển hiệu đơn vị.

Chỉ có những căn nhà bình thường nằm giữa một thành phố đông đúc.

Chú thích: Hệ thống hầm và hiện vật gắn với Đội 5 Biệt động Sài Gòn tại cơ sở của Trần Văn Lai.
Nguồn: Báo Pháp Luật Việt Nam và Báo Nhân Dân.

9. Người vợ cùng đào hầm

Trong câu chuyện về Năm Lai, không thể chỉ nhắc đến một mình ông.

Bên cạnh ông còn có Đặng Thị Thiệp, người vợ sau này cùng tham gia hoạt động biệt động.

Bà không chỉ lo việc gia đình.

Theo tư liệu Báo Nhân Dân, bà cùng chồng tham gia đào hầm, che giấu, tiếp tế, chuyển vũ khí, canh gác và xử lý những tình huống nguy hiểm.

Đây là một phần rất đáng chú ý.

Bởi xây dựng một căn hầm dưới nhà đã nguy hiểm.

Nhưng sống cùng một căn hầm đầy vũ khí còn nguy hiểm hơn.

Chỉ cần một sơ suất.

Một tiếng động.

Một người hàng xóm nghi ngờ.

Một cuộc khám xét bất ngờ.

Tất cả có thể biến căn nhà thành nơi nguy hiểm nhất.

Nhưng gia đình vẫn tiếp tục sống ở đó.

Chú thích: Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai và bà Đặng Thị Thiệp – người vợ cùng ông tham gia che giấu, tiếp tế và vận chuyển vũ khí cho lực lượng biệt động.
Nguồn: Báo Nhân Dân và VietnamNet, tư liệu gia đình cung cấp.

10. Những chuyến hàng chuẩn bị cho Tết Mậu Thân

Đến năm 1967, công việc chuẩn bị cho cuộc tiến công lớn bước vào giai đoạn quyết liệt.

Trần Văn Lai bắt đầu tiếp nhận vũ khí từ căn cứ chuyển về Sài Gòn.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng là đưa số vũ khí ấy xuống căn hầm mà ông đã chuẩn bị từ trước.

Những chuyến xe nối tiếp nhau.

Vũ khí được ngụy trang.

Đường đi phải được tính toán.

Thời gian phải được lựa chọn.

Người lái xe phải bình tĩnh.

Và khi xe đến nơi, hàng phải được đưa xuống hầm mà không gây tiếng động đáng ngờ.

Báo Nhân Dân ghi nhận căn hầm đã cất giấu hơn 2 tấn vũ khí phục vụ các mục tiêu trong cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968.

Chú thích: Một số vũ khí và hiện vật của lực lượng Biệt động Sài Gòn được lưu giữ tại các bảo tàng, phản ánh loại vũ khí từng được tập kết và sử dụng trong chiến đấu.
Nguồn: Báo Nhân Dân, Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

11. Đêm trước Tết Mậu Thân

Cuối tháng 1/1968.

Sài Gòn vẫn là một thành phố đang sống.

Người dân chuẩn bị Tết.

Đường phố có thể vẫn đông.

Những căn nhà vẫn sáng đèn.

Nhưng dưới một số căn nhà, những người lính biệt động đang chờ lệnh.

Trong căn hầm của Năm Lai:

vũ khí đã sẵn sàng.

Đội 5 đã có nơi tập kết.

Những tuyến đường đã được nghiên cứu.

Những mục tiêu đã được xác định.

Một thành phố chuẩn bị đón Tết.

Nhưng một cuộc chiến lớn cũng đang đến.

Chú thích: Sài Gòn trong giai đoạn Tết Mậu Thân 1968, dùng để tái hiện không gian đô thị nơi lực lượng Biệt động hoạt động.
Nguồn: Tư liệu ảnh lịch sử được sử dụng trong các chuyên đề về Tết Mậu Thân; không phải ảnh chụp căn hầm của Trần Văn Lai.

12. Tết Mậu Thân 1968 – những căn hầm bắt đầu phát huy tác dụng

Khi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân bắt đầu, những gì Năm Lai chuẩn bị trong nhiều năm được đưa vào sử dụng.

Căn hầm trở thành nơi xuất phát.

Vũ khí được đưa lên.

Các chiến sĩ nhận vũ khí.

Rồi từ những căn nhà bình thường, họ tiến về các mục tiêu trong thành phố.

Theo các tư liệu về Trần Văn Lai, số vũ khí trong căn hầm được chuẩn bị để phục vụ các mũi tiến công vào Dinh Độc Lập, Đại sứ quán Mỹ, Đài Phát thanh và Bộ Tư lệnh Hải quân.

Đó chính là lý do một căn hầm dưới nền nhà lại có giá trị chiến lược lớn đến vậy.

Nó biến một căn nhà dân thành một mắt xích của cuộc tiến công vào trung tâm đầu não của đối phương.

Chú thích: Hình ảnh tư liệu về lực lượng Biệt động Sài Gòn trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.
Nguồn: Tư liệu lịch sử được Báo Nhân Dân sử dụng trong các chuyên đề về Biệt động Sài Gòn.

13. Sau Tết Mậu Thân – không có nghĩa là nhiệm vụ kết thúc

Cuộc tiến công năm 1968 gây tổn thất rất lớn cho lực lượng biệt động.

Nhưng Năm Lai không rời Sài Gòn.

Sau chiến dịch, ông tiếp tục củng cố lại cơ sở và gây dựng mạng lưới biệt động thành.

Điều này rất quan trọng.

Bởi một người có thể xây một căn hầm.

Nhưng xây dựng lại cả một mạng lưới sau một trận đánh lớn là công việc khó khăn hơn nhiều.

Các cơ sở bị lộ.

Nhiều người hy sinh.

Một số người bị bắt.

Những căn nhà bị theo dõi.

Và đối phương chắc chắn tăng cường truy lùng.

Nhưng Năm Lai vẫn tiếp tục hoạt động.

Chú thích: Hình ảnh tư liệu về hoạt động và các cơ sở của lực lượng Biệt động Sài Gòn trong những năm sau Tết Mậu Thân.
Nguồn: Báo Nhân Dân, chuyên đề về các cơ sở Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

14. Năm 1972 – chiếc bẫy khép lại

Sau nhiều năm hoạt động giữa lòng địch, đến năm 1972, Trần Văn Lai bị bắt.

Một người từng ra vào Dinh Độc Lập.

Từng vận chuyển vũ khí.

Từng xây những căn hầm mà đối phương không phát hiện trong nhiều năm.

Cuối cùng cũng rơi vào tay địch.

Ông bị bắt và bị tù cho đến năm 1975.

Đây là một nghịch lý đau đớn.

Người đã chuẩn bị rất nhiều cho ngày Sài Gòn nổi dậy lại không thể trực tiếp tham gia những ngày cuối cùng của cuộc chiến.

Ông đang ở trong tù.

Nhưng cuộc chiến mà ông góp phần chuẩn bị vẫn tiếp tục.

Chú thích: Hình ảnh minh họa hệ thống nhà tù của chính quyền Sài Gòn trong thời kỳ chiến tranh; không xác nhận là nơi Trần Văn Lai bị giam giữ.
Nguồn: Tư liệu ảnh lịch sử; các thông tin về việc Trần Văn Lai bị bắt năm 1972 và bị giam đến 1975 được Báo Nhân Dân xác nhận.

15. Ngày 30/4/1975 – người tù trở về

Đất nước thống nhất.

Trần Văn Lai được ra khỏi nhà tù.

Nhưng ông không còn là người đàn ông của năm 1968.

Ông mang trên mình những thương tích của nhiều năm chiến đấu.

Theo Báo Nhân Dân, ông là thương binh hạng 1/4 nhưng vẫn tiếp tục cống hiến cho cách mạng cho đến khi nghỉ hưu.

Một chi tiết rất xúc động được ghi lại:

Năm 1975, sau ngày giải phóng, ông đã lái chính chiếc xe từng phục vụ hoạt động biệt động đi đón mẹ và em trai từ Thái Bình vào thăm miền Nam.

Chiếc xe từng chở vũ khí trong bí mật.

Giờ đây nó chở người thân trong một đất nước đã thống nhất.

Chú thích: Tư liệu về Trần Văn Lai và chiếc xe gắn với hoạt động của ông sau ngày đất nước thống nhất; thông tin ông dùng xe đón mẹ và em trai từ Thái Bình vào năm 1975 được Báo Nhân Dân ghi lại.
Nguồn: Báo Nhân Dân.

16. Người Anh hùng chỉ được vinh danh sau khi đã qua đời

Trần Văn Lai mất năm 2002, sau khi những vết thương tái phát hành hạ ông trong nhiều ngày đêm.

Ông không còn sống để nhìn thấy danh hiệu cao quý nhất dành cho mình.

Đến năm 2015, Chủ tịch nước truy tặng ông danh hiệu:

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Danh hiệu ấy đến sau 13 năm kể từ ngày ông mất.

Nhưng những căn hầm vẫn còn.

Chiếc xe vẫn còn.

Những hiện vật vẫn còn.

Và những câu chuyện về Năm Lai vẫn được kể lại cho thế hệ sau.

Chú thích: Tư liệu về Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai và các hiện vật gắn với cuộc đời hoạt động của ông.
Nguồn: Báo Nhân Dân; Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

17. Căn hầm hôm nay

Hơn nửa thế kỷ sau, căn nhà ở 287/70 Nguyễn Đình Chiểu vẫn là một địa chỉ đặc biệt.

Căn hầm từng chứa vũ khí phục vụ Tết Mậu Thân nay được bảo tồn và trở thành di tích lịch sử cấp quốc gia.

Những gì từng phải giấu kín nay được mở ra.

Những viên gạch từng che lối xuống hầm giờ trở thành hiện vật.

Những khẩu súng từng được giấu dưới lòng đất giờ nằm trong tủ trưng bày.

Và những người trẻ đến đây có thể nhìn thấy một phần chiến tranh mà sách giáo khoa không thể mô tả hết:

một cuộc chiến diễn ra ngay dưới nền nhà của một thành phố.

Chú thích: Di tích căn hầm bí mật tại 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, quận 3, TP Hồ Chí Minh, nơi Trần Văn Lai từng cất giấu hơn 2 tấn vũ khí.
Nguồn: Báo Nhân Dân, chuyên đề Theo dấu chân Biệt động Sài Gòn và Căn hầm bí mật giữa trung tâm đô thị Sài Gòn.

18. Một người dùng tiền bạc và tài sản của mình để làm chiến tranh

Có một khía cạnh rất đặc biệt trong câu chuyện Năm Lai.

Ông không chỉ dùng sức lực.

Ông còn dùng tài sản cá nhân để phục vụ hoạt động.

Bán nhà.

Mua nhà.

Sử dụng xe.

Đầu tư vào cơ sở.

Xây hầm.

Tổ chức vận chuyển.

Theo một số tư liệu, số tài sản được ông huy động cho hoạt động biệt động rất lớn. Nhưng chính những con số tài sản cụ thể có sự khác biệt giữa các nguồn, vì vậy không nên tuyệt đối hóa một con số duy nhất.

Điều chắc chắn là:

Năm Lai đã biến chính vỏ bọc giàu có của mình thành nguồn lực cho cách mạng.

Đối phương nhìn thấy một nhà thầu có tiền.

Nhưng bên dưới lớp vỏ ấy là một chiến sĩ đang dùng chính những gì mình có để chuẩn bị cho chiến trường.

Chú thích: Không gian và hiện vật gắn với vỏ bọc nhà thầu khoán của Trần Văn Lai, trong đó có các phương tiện và cơ sở từng phục vụ hoạt động biệt động.
Nguồn: Báo Nhân Dân và Báo Quân đội/ các tư liệu bảo tàng được báo chí dẫn lại.

Lời kết – Người xây một chiến trường dưới lòng Sài Gòn

Nếu nhìn từ bên ngoài, Trần Văn Lai có thể được nhớ như một nhà thầu khoán.

Một người có tiền.

Có xe.

Có nhà.

Có thể ra vào những nơi quan trọng.

Nhưng đó chỉ là phần nổi của một cuộc đời bí mật.

Phần chìm nằm dưới lòng đất.

Chú thích: Căn hầm và các hiện vật gắn với hoạt động của Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai tại cơ sở 287/70 Nguyễn Đình Chiểu.
Nguồn: Báo Nhân Dân, tư liệu di tích và Bảo tàng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Dưới một căn nhà nhỏ giữa quận 3, ông đã đào một căn hầm trong hơn bảy tháng.

Đất được đưa ra ngoài từng chút.

Vật liệu được đưa vào từng chút.

Không ai được biết.

Và cuối cùng, dưới nền nhà xuất hiện một kho vũ khí có thể chứa hơn 2 tấn vũ khí.

Nhưng căn hầm ấy chỉ là một phần.

Năm Lai còn có một chiếc xe.

Chiếc xe đưa ông đi qua Sài Gòn.

Đi vào Dinh Độc Lập.

Đi đến những nơi mà một chiến sĩ biệt động không thể tùy tiện xuất hiện.

Trên xe có khi là tài liệu.

Có khi là vũ khí.

Có khi là những thứ hoàn toàn bình thường để che giấu những thứ nguy hiểm nhất.

Chiếc xe ấy ngày nay vẫn còn được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Ông còn lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn.

Một thứ tưởng như vô nghĩa với người bình thường.

Nhưng với những người chuẩn bị chiến đấu trong lòng đô thị, đó có thể là một con đường sống.

Ông chia bản đồ thành nhiều phần.

Đánh dấu.

Ngụy trang.

Đưa ra ngoài.

Không để đối phương phát hiện.

Rồi đến Tết Mậu Thân 1968.

Những gì ông chuẩn bị nhiều năm bắt đầu được sử dụng.

Vũ khí được lấy khỏi hầm.

Đội 5 Biệt động tập kết.

Những người lính bước ra khỏi những căn nhà bình thường để tiến về các mục tiêu đầu não của Sài Gòn.

Dinh Độc Lập.

Đại sứ quán Mỹ.

Đài Phát thanh.

Bộ Tư lệnh Hải quân.

Năm Lai không phải là người duy nhất làm nên những trận đánh ấy.

Phía sau ông là cả một mạng lưới.

Những người vận chuyển.

Những người che giấu.

Những người đưa tin.

Những người đào hầm.

Những người bảo vệ cơ sở.

Và những người đã hy sinh.

Nhưng Năm Lai giữ một vị trí đặc biệt:

ông là người chuẩn bị những “kho đạn dưới lòng thành phố”.

Sau Tết Mậu Thân, ông vẫn ở lại.

Tiếp tục gây dựng cơ sở.

Cho đến năm 1972, khi bị bắt.

Ông đi tù cho đến năm 1975.

Khi được tự do, chiến tranh đã kết thúc.

Ông trở về với những vết thương.

Là thương binh hạng 1/4.

Nhưng vẫn tiếp tục cống hiến.

Và có một hình ảnh rất đẹp:

người chiến sĩ từng dùng chiếc xe ấy để chở vũ khí trong bí mật, sau ngày thống nhất lại lái nó đi đón mẹ và em trai từ Thái Bình vào miền Nam.

Chiếc xe từng phục vụ chiến tranh.

Giờ trở thành chiếc xe của ngày hòa bình.

Trần Văn Lai mất năm 2002.

Mười ba năm sau, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất không nằm trên tấm bằng.

Nó nằm ở chính những gì còn lại.

Một căn hầm.

Một chiếc xe.

Những khẩu súng.

Những căn nhà.

Những hiện vật.

Và những câu chuyện được truyền lại.

Ngày nay, một người bước xuống căn hầm 287/70 Nguyễn Đình Chiểu có thể dễ dàng nghĩ:

“Đây chỉ là một căn hầm nhỏ.”

Nhưng trong những năm chiến tranh, nó không nhỏ chút nào.

Bởi bên trong nó có vũ khí.

Có những người lính.

Có những kế hoạch.

Có cả một phần sức mạnh của lực lượng Biệt động Sài Gòn.

Và trên hết:

có niềm tin rằng ngay giữa trung tâm của đối phương, cách mạng vẫn có thể tồn tại.

Đó là điều Trần Văn Lai để lại.

Không chỉ là một căn hầm.

Mà là một bài học về sự kiên nhẫn, bí mật và lòng can đảm.

Một người có thể mất nhiều tháng để đào một căn hầm mà không ai biết.

Có thể lái xe qua thành phố với hàng tấn vũ khí mà không để lộ.

Có thể bước vào Dinh Độc Lập dưới thân phận một nhà thầu.

Có thể sống nhiều năm trong lòng đối phương.

Và khi bị bắt, vẫn không từ bỏ con đường mình đã chọn.

Trần Văn Lai – Năm Lai – Mai Hồng Quế.

Một cái tên.

Ba thân phận.

Một cuộc đời.

Nhà thầu khoán trong mắt xã hội.

Chiến sĩ biệt động trong bí mật.

Và sau này là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Những căn hầm ông đào ngày ấy giờ đã trở thành di tích.

Những vũ khí ông cất giấu giờ nằm trong bảo tàng.

Những con đường ông từng lái xe qua giờ đã thay đổi hoàn toàn.

Nhưng câu chuyện vẫn còn nguyên giá trị.

Bởi nó cho chúng ta thấy một sự thật:

trong chiến tranh, chiến trường không chỉ nằm ngoài thành phố.

Đôi khi chiến trường nằm ngay dưới nền một căn nhà.

Ngay giữa một con phố đông người.

Ngay sau một bức tường bình thường.

Và ngay bên cạnh những người mà đối phương hoàn toàn không nghĩ rằng họ đang làm cách mạng.

Đó là Trần Văn Lai – người đã xây một chiến trường dưới lòng Sài Gòn.

Và khi lịch sử đi qua, những căn hầm ấy vẫn còn nằm đó, như một lời chứng cho những năm tháng mà ngay dưới chân một thành phố tưởng như hoàn toàn thuộc về đối phương, vẫn có những người âm thầm chuẩn bị cho ngày đất nước thống nhất.

Gia đình Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai trao tặng hiện vật cho Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Chân dung Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai.

Bức ảnh Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai thời làm quân quản TP Sài Gòn những ngày đầu giải phóng.