TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI THẦU KHOÁN GIỮA LÒNG SÀI GÒN
Có những sự hy sinh không bằng một khoảnh khắc rực rỡ, mà bằng cả những năm tháng lặng lẽ không ai biết đến.
Giữa Sài Gòn những năm sáu mươi, có một nhà thầu khoán giàu có, lái xe ra vào những công trình lớn của chính quyền, kể cả Dinh Độc Lập. Không ai nghĩ rằng sau chiếc xe và tấm danh thiếp ấy là một chiến sĩ biệt động.
Đó là Trần Văn Lai (1920–2002), bí danh Năm Lai, người Sài Gòn biết đến với cái tên Năm U.SOM hay Mai Hồng Quế. Ông là thành viên Đội 159 Biệt động Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định. Vỏ bọc “ông chủ thầu” cho ông thứ mà ít ai có được: sự tin tưởng của chính phía đối phương. Với tư cách nhà thầu, ông đi lại tự do, quen biết nhiều người trong giới thượng lưu, lấy lý do công trình để vận chuyển vật liệu mà không bị nghi ngờ.
Từ vỏ bọc ấy, ông xây dựng một hệ thống hầm bí mật ngay trong lòng thành phố. Căn nhà số 287/70 đường Phan Đình Phùng (nay là Nguyễn Đình Chiểu) từng là nơi cất giấu gần 2 tấn vũ khí được đưa từ Củ Chi vào trong giai đoạn 1966–1968, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Mỗi chuyến xe là một lần đánh cược. Chỉ cần một sơ suất, cả mạng lưới sẽ sụp đổ.
Nhưng cái giá của thân phận ngụy trang không chỉ là hiểm nguy. Nhiều gia đình biệt động phải sống nhiều năm ngay trên “kho” vũ khí, vừa phải giữ nếp sinh hoạt bình thường, vừa không thể nói với ai điều mình đang làm. Người con trai của ông, anh Trần Vũ Bình, kể rằng thời trẻ mình từng khó hiểu và có phần oán trách người cha ít gần gũi. Chỉ khi lần theo sự thật về cha, nỗi buồn tủi ấy mới dần thành thương yêu và kính phục. Điều đó cho thấy người làm nhiệm vụ bí mật còn phải chịu sự cô đơn ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Sau Mậu Thân, thân phận bị bại lộ. Địch truy nã ráo riết, treo thưởng cho ai bắt được ông. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, ông được lệnh rời Sài Gòn, về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động. Người từng là một “tỷ phú thầu khoán” mất gần hết cơ nghiệp, mà sinh thời ông hầu như không nhắc đến số tài sản đã dành cho cách mạng.
Cuộc đời ông đã phải đóng vai suốt nhiều năm: nụ cười của ông chủ thầu, sự điềm tĩnh của người cha, và bên dưới là trách nhiệm không thể chia sẻ. Có lẽ điều ít được nhắc đến nhất lại là điều khó nhất: sống thật lâu với một thân phận không phải của mình mà không đánh mất chính mình.
Sau ngày thống nhất, ông tham gia quân quản Sài Gòn. Năm 2015, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Căn hầm xưa nay trở thành địa chỉ đỏ, nơi người trẻ đến để hiểu về một thế hệ đã sống âm thầm vì độc lập.
(Nguồn: Báo Nhân Dân, Tuổi Trẻ, VTC News và VietNamNet)
