TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI THỢ XÂY DỰNG NHỮNG CĂN HẦM GIỮA LÒNG SÀI GÒN

TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI THỢ XÂY DỰNG NHỮNG CĂN HẦM GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Nguồn truyện: Các tư liệu của Báo Nhân Dân, Báo Quân đội nhân dân và các tài liệu về Biệt động Sài Gòn – Gia Định; đặc biệt là các tư liệu về Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai, tức Mai Hồng Quế, Năm Lai. Nội dung được kể lại theo lối văn học từ những sự kiện đã được công bố, không chép nguyên văn nguồn.

Sài Gòn những năm chiến tranh là một thành phố mà bên ngoài vẫn có thể nhìn thấy những con đường đông người, những cửa hàng, những công trình xây dựng và những dòng xe qua lại. Nhưng bên dưới vẻ ngoài bình thường ấy tồn tại một thế giới hoàn toàn khác.

Đó là thế giới của những căn hầm bí mật.

Của những hộp thư được giấu kín.

Của những con người ban ngày sống như những người dân bình thường nhưng ban đêm lại trở thành những người làm nhiệm vụ bí mật.

Trong thế giới ấy có một người đàn ông tên Trần Văn Lai.

Ông còn có những cái tên khác: Năm Lai, Mai Hồng Quế, Năm U.S.O.M.

Nếu chỉ nhìn vào công việc bên ngoài, người ta có thể nghĩ ông là một nhà thầu khoán thành đạt.

Ông làm nghề xây dựng, trang trí nội thất và có nhiều mối quan hệ với giới chức trong chính quyền Sài Gòn. Chính công việc ấy đã trở thành một lớp vỏ che giấu thân phận thật.

Nhưng phía sau người nhà thầu là một cán bộ biệt động.

Nhiệm vụ của ông là hoạt động ngay trong lòng đối phương, xây dựng cơ sở, nắm tình hình, tạo điều kiện cho cán bộ và lực lượng biệt động hoạt động ở nội thành.

Năm 1963, ông gây dựng các cơ sở nghiệp đoàn và một ngôi nhà tại số 145 Trần Quang Khải. Vị trí của căn nhà rất thuận lợi: gần trung tâm thành phố, đông dân cư và nằm trên những tuyến đường quan trọng. Bên ngoài đó là một cơ sở làm ăn bình thường. Nhưng bên trong, nó dần được tổ chức thành một cơ sở bí mật phục vụ hoạt động cách mạng.

Công việc của Trần Văn Lai có một đặc điểm rất đặc biệt.

Ông không thể mặc quân phục.

Không thể mang theo một khẩu súng công khai.

Không thể để người xung quanh biết ông là ai.

Vũ khí của ông trước hết chính là sự kín đáo.

Vỏ bọc của ông phải đủ thật để không ai nghi ngờ.

Công việc làm ăn phải hoạt động bình thường.

Các mối quan hệ xã hội phải được duy trì.

Những chuyến đi đến các công trình phải có lý do hợp lý.

Và trong tất cả những hoạt động ấy, ông phải tìm cách phục vụ nhiệm vụ bí mật.

Đó là một cuộc sống mà một sai lầm nhỏ cũng có thể dẫn tới hậu quả rất lớn.

Nếu một người lính ngoài mặt trận bị phát hiện, họ có thể tìm cách rút lui hoặc chiến đấu.

Nhưng một chiến sĩ hoạt động bí mật giữa lòng địch không có chiến hào để chạy về.

Phía sau ông có thể là vợ con.

Có thể là những đồng đội đang trú ẩn.

Có thể là cả một mạng lưới cơ sở.

Bởi vậy, sự an toàn của một người đôi khi liên quan đến sự an toàn của rất nhiều người khác.

Trần Văn Lai hiểu điều ấy.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của ông là xây dựng các căn hầm bí mật.

Những căn hầm ấy không phải được đào ở một khu rừng xa xôi.

Chúng nằm ngay trong thành phố.

Có căn hầm được xây dưới nhà dân.

Có nơi dùng để cất giấu vũ khí.

Có nơi dùng để nuôi giấu cán bộ.

Có nơi làm điểm liên lạc.

Nhìn từ bên ngoài, căn nhà vẫn phải giống một căn nhà bình thường.

Nhưng bên dưới nền nhà có thể là một không gian hoàn toàn khác.

Một trong những căn hầm quan trọng nằm tại số 287/70 Nguyễn Đình Chiểu, trước đây là đường Phan Đình Phùng.

Đây là căn nhà gắn với gia đình Trần Văn Lai và từng được sử dụng làm hầm chứa vũ khí phục vụ lực lượng biệt động. Đặc biệt, căn hầm này là nơi tập kết vũ khí của Đội 5, một trong những mũi tiến công vào Dinh Độc Lập trong Tết Mậu Thân 1968.

Để xây một căn hầm trong thành phố mà không bị phát hiện, điều khó nhất không chỉ là đào đất.

Mà là làm thế nào để người hàng xóm không biết.

Làm thế nào để vật liệu xây dựng không gây nghi ngờ.

Làm thế nào để đất đào lên không bị phát hiện.

Làm thế nào để sau khi hoàn thành, căn nhà vẫn có vẻ hoàn toàn bình thường.

Đó là công việc đòi hỏi sự tính toán và kiên trì.

Trần Văn Lai có lợi thế đặc biệt từ nghề nghiệp.

Là nhà thầu, ông có thể tiếp xúc với vật liệu xây dựng.

Có thể đi đến nhiều công trình.

Có thể thuê người.

Có thể vận chuyển vật liệu.

Có thể xuất hiện tại nhiều địa điểm mà không khiến người khác đặt câu hỏi.

Vỏ bọc nghề nghiệp vì thế trở thành một phần của hoạt động bí mật.

Đặc biệt, khi được giao công việc trang trí nội thất tại Dinh Độc Lập, ông càng có điều kiện tiếp cận những khu vực mà người bình thường khó có thể bước vào. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận ông hoạt động với vỏ bọc nhà thầu khoán nội thất và từ vị trí này xây dựng các mối quan hệ, nắm tình hình và phục vụ nhiệm vụ của lực lượng biệt động.

Có một nghịch lý rất đặc biệt trong cuộc đời ông.

Ông càng trở thành một nhà thầu được tin tưởng thì hoạt động bí mật của ông càng có điều kiện thực hiện.

Nhưng đồng thời, nguy hiểm cũng càng lớn.

Bởi nếu thân phận thật bị phát hiện, tất cả những gì ông đã xây dựng trong nhiều năm có thể bị phá vỡ.

Vì vậy, ông phải sống giữa hai cuộc đời.

Một cuộc đời mà người ngoài nhìn thấy.

Và một cuộc đời mà chỉ những đồng đội thân cận mới biết.

Trong cuộc đời thứ nhất, ông là một người làm ăn.

Trong cuộc đời thứ hai, ông là một chiến sĩ biệt động.

Hai cuộc đời ấy tồn tại cùng lúc trong một con người.

Và ranh giới giữa chúng đôi khi chỉ là một cánh cửa.

Bên ngoài cánh cửa là cuộc sống bình thường của Sài Gòn.

Bên dưới nền nhà là những khẩu súng, đạn dược và tài liệu được cất giấu.

Tết Mậu Thân năm 1968 đến gần.

Lực lượng biệt động Sài Gòn được giao nhiệm vụ tiến công nhiều mục tiêu quan trọng trong nội đô.

Dinh Độc Lập là một trong những mục tiêu ấy.

Để một lực lượng nhỏ có thể chiến đấu giữa trung tâm thành phố, vấn đề đầu tiên là vũ khí.

Vũ khí phải được đưa vào nội thành từ trước.

Phải có nơi cất giấu.

Phải có người bảo vệ.

Phải có người biết vị trí.

Và đến đúng thời điểm, vũ khí phải được đưa tới tay những người trực tiếp chiến đấu.

Căn hầm của Trần Văn Lai trở thành một mắt xích trong hệ thống ấy.

Theo các tư liệu lịch sử, Đội 5 gồm 15 cán bộ, chiến sĩ đã tập kết tại khu vực căn hầm của gia đình ông Lai trước khi tiến công Dinh Độc Lập. Sau trận đánh, tám người hy sinh và bảy người bị bắt.

Đêm ấy, những người lính rời căn hầm.

Họ mang theo vũ khí.

Họ rời khỏi nơi từng che chở mình trong những ngày chuẩn bị.

Phía sau họ là những bức tường tưởng như vô tri.

Nhưng những bức tường ấy đã chứng kiến biết bao cuộc gặp bí mật.

Bao lần vận chuyển.

Bao lần chờ đợi.

Bao nỗi lo sợ bị phát hiện.

Và giờ đây, căn hầm trở thành điểm xuất phát của một trận chiến lớn.

Trần Văn Lai không phải là người trực tiếp chỉ huy mũi tấn công ấy.

Vai trò của ông nằm ở phía sau trận đánh.

Ông là người chuẩn bị cơ sở.

Là người tạo ra nơi cất giấu vũ khí.

Là người giúp lực lượng biệt động có một điểm đứng chân ngay giữa lòng thành phố.

Đó là một dạng chiến đấu mà người ta ít nhìn thấy.

Không có tiếng súng của ông trong những hình ảnh nổi tiếng về trận đánh.

Nhưng nếu không có những căn hầm, những cơ sở và những con đường bí mật đưa vũ khí vào nội thành, hoạt động của lực lượng biệt động sẽ khó có thể diễn ra theo cách ấy.

Sau Tết Mậu Thân, hệ thống cơ sở của Trần Văn Lai bị địch truy lùng.

Ông bị bắt và bị đày ra Côn Đảo.

Nhiều tài sản, nhà cửa của ông bị tịch thu.

Nhưng điều đặc biệt là những căn hầm bí mật mà ông từng xây dựng vẫn còn lưu lại dấu vết của một thời kỳ chiến tranh.

Nhiều năm sau ngày đất nước thống nhất, những căn nhà ấy được tìm lại, phục dựng và trở thành những địa điểm lưu giữ ký ức về Biệt động Sài Gòn. Báo Nhân Dân cho biết gia đình ông đã dành nhiều năm phục dựng các căn nhà, hầm bí mật và sưu tầm hiện vật để tái hiện hoạt động của lực lượng biệt động.

Có một điều rất đặc biệt trong câu chuyện ấy.

Những căn hầm từng được xây để che giấu con người và vũ khí giờ đây lại trở thành nơi để kể chuyện.

Ngày trước, người ta phải giữ kín vị trí của nó.

Ngày nay, người ta mở cửa để thế hệ sau bước xuống.

Ngày trước, một tiếng động bất thường có thể khiến người trong hầm gặp nguy hiểm.

Ngày nay, từng bậc thang, từng căn phòng, từng vật dụng lại trở thành chứng tích lịch sử.

Chiến tranh đã đi qua.

Nhưng những căn hầm vẫn còn đó.

Chúng kể một câu chuyện không cần quá nhiều lời.

Một căn nhà bình thường có thể từng là một cơ sở cách mạng.

Một người thợ xây có thể từng là một chiến sĩ hoạt động bí mật.

Một công việc tưởng như hoàn toàn dân sự có thể trở thành vỏ bọc cho một nhiệm vụ đặc biệt.

Và một thành phố đông đúc có thể che giấu cả một mạng lưới chiến đấu ngay dưới lòng đất.

Trần Văn Lai được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 2015. Các tư liệu chính thống về ông ghi nhận ông đã dành nhiều năm hoạt động trong lòng địch, xây dựng cơ sở và chuẩn bị các hầm vũ khí phục vụ lực lượng Biệt động Sài Gòn – Gia Định.

Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện về ông không nằm ở danh hiệu.

Đó là sự im lặng.

Ông đã phải sống nhiều năm trong sự im lặng ấy.

Không thể nói với hàng xóm mình đang làm gì.

Không thể nói với những người quen biết về thân phận thật.

Không thể kể với con cái về công việc của mình.

Ngay cả trong gia đình, sự bí mật đôi khi cũng trở thành nguyên tắc để bảo vệ những người thân yêu.

Sau này, con trai ông kể rằng phải nhiều năm sau ngày đất nước thống nhất, gia đình mới có thể công khai gọi ông là cha. Chi tiết ấy cho thấy mức độ khắc nghiệt của cuộc sống bí mật mà ông và gia đình từng trải qua.

Có những người chiến đấu bằng tiếng súng.

Có những người chiến đấu bằng những chuyến hành quân.

Có những người chiến đấu bằng những trận đánh lớn.

Còn Trần Văn Lai chiến đấu bằng sự kiên nhẫn của một người thợ, sự kín đáo của một người hoạt động bí mật và sự bình tĩnh của một con người phải sống ngay giữa trung tâm đối phương.

Ông xây những căn hầm.

Nhưng thực chất, ông đang xây những con đường bí mật cho cuộc kháng chiến.

Ông dựng những ngôi nhà.

Nhưng phía sau những bức tường ấy là những cơ sở giúp đồng đội tồn tại giữa lòng thành phố.

Ông làm nghề thầu khoán.

Nhưng công việc sâu xa hơn của ông là chuẩn bị từng mắt xích cho một cuộc chiến mà thời điểm nổ ra chưa ai có thể biết chính xác.

Vì thế, khi bước xuống những căn hầm ngày nay, người ta không chỉ nhìn thấy một không gian nhỏ dưới lòng đất.

Đó là dấu vết của một cách chiến đấu đặc biệt.

Một cách chiến đấu đòi hỏi người tham gia phải chấp nhận sống trong bí mật, chấp nhận nguy hiểm và đôi khi phải chấp nhận cả việc những người thân yêu nhất không biết mình thực sự đang làm gì.

Trần Văn Lai đã sống như thế trong nhiều năm.

Và những căn hầm ông để lại đã trở thành những chứng tích lặng lẽ của một thời chiến tranh.

Chúng nhắc người đọc rằng trong lịch sử, có những đóng góp không nằm trên chiến trường trước mắt.

Có những người không xuất hiện trong khoảnh khắc nổ súng.

Nhưng họ đã chuẩn bị mọi thứ để người khác có thể bước vào trận đánh.

Trần Văn Lai là một trong những con người như vậy.

Một người thợ xây dựng.

Một nhà thầu khoán.

Một người cha.

Một người chồng.

Và trong những năm tháng chiến tranh, ông còn là một chiến sĩ biệt động sống ngay giữa lòng Sài Gòn.

Hai cuộc đời ấy cùng tồn tại trong một con người.

Cho đến khi chiến tranh kết thúc, những bí mật ấy mới dần được mở ra.

Và những căn hầm từng nằm im dưới lòng thành phố bắt đầu kể lại câu chuyện của mình.