Trần Văn Ơn - Ngọn lửa tuổi trẻ không bao giờ tắt

Giữa những năm tháng đất nước chìm trong khói lửa chiến tranh, tại Sài Gòn đã xuất hiện một người học sinh trẻ tuổi mang trong mình lòng yêu nước sâu sắc và tinh thần đấu tranh mạnh mẽ. Đó là Trần Văn Ơn – người học sinh của trường Pétrus Ký, một trong những gương mặt tiêu biểu của phong trào học sinh, sinh viên yêu nước. Sự hy sinh của anh vào ngày 09/01/1950 không chỉ khiến hàng vạn người dân Sài Gòn xúc động mà còn thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh của học sinh, sinh viên cả nước.

Trần Văn Ơn sinh ngày 29 tháng 5 năm 1931 trong một gia đình nông dân nghèo tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre. Cha anh là ông Trần Văn Nghĩa, một công chức bậc thấp, mẹ là bà Huỳnh Thị Tữu. Những năm tháng tuổi thơ của anh gắn với việc học tập tại thị xã Mỹ Tho. Sau khi quê hương bị giặc tàn phá, gia đình anh phải rời quê, lên Sài Gòn sinh sống tại số nhà 322/10, đường Verolun – Sài Gòn. Trong gia đình, nhiều anh chị của Trần Văn Ơn cũng tham gia cách mạng, trong đó có chị Trần Thị Lễ, một liệt sĩ đã hy sinh năm 1948.

Tháng 8 năm 1945, Trần Văn Ơn thi đậu vào lớp năm thứ nhất, bậc cao đẳng tiểu học tại Trường Pétrus Ký. Là một học sinh chăm chỉ, thông minh, anh luôn lễ phép với cha mẹ, kính trọng thầy cô và có ý thức học tập nghiêm túc. Năm học 1948-1949, anh hoàn thành năm thứ ba bậc cao tiểu, thi vượt lớp và đỗ bằng đệ nhất cấp Pháp (Brevet du 1er cycle). Sang năm học 1949-1950, khi đang học lớp năm thứ tư cao tiểu, anh được đặc cách lên lớp Ban tú tài (lớp seconde, tương đương lớp 10 hiện nay) của trường Pétrus Ký, nay là trường PTTH chuyên Lê Hồng Phong.

Không chỉ chú tâm vào việc học, Trần Văn Ơn còn sớm tham gia các hoạt động xã hội và phong trào yêu nước. Từ năm 1947, được tổ chức phân công, anh tham gia phong trào học sinh yêu nước của trường và Hội học sinh sinh viên Việt Nam – Nam Bộ. Anh đồng thời là hội viên mật của Đoàn học sinh kháng chiến nội thành, đảm nhận việc tuyên truyền, vận động học sinh tham gia các hoạt động chống thực dân Pháp và chính quyền thân Pháp. Trong lịch sử truyền thống của trường Pétrus Ký, Trần Văn Ơn được nhắc đến như một trong những người có vai trò quan trọng đối với phong trào học sinh yêu nước trong những năm 1947 – 1950.

Năm 1949, cuộc kháng chiến của nhân dân ta bước vào giai đoạn phản công. Tại Sài Gòn, phong trào đấu tranh của quần chúng diễn ra ngày càng mạnh mẽ. Các cuộc biểu tình chống sưu thuế, chống bắt lính, đòi việc làm cùng những hoạt động bãi trường, bãi khóa của học sinh, sinh viên liên tiếp diễn ra. Trước tình hình ấy, thực dân Pháp càng tăng cường đàn áp, bắt bớ và giam cầm những người tham gia phong trào.

Trước ngày kỷ niệm 9 năm Ngày khởi nghĩa Nam Kỳ (23/11/1940-23/11/1949), chính quyền thực dân Pháp bắt cóc một số học sinh của trường Pétrus Ký. Sự việc nhanh chóng làm bùng lên một cuộc bãi khóa lớn với sự tham gia của học sinh 10 trường tại Sài Gòn vào ngày 23/11/1949. Khi ấy, dù đang chuẩn bị cho kỳ thi tú tài, Trần Văn Ơn vẫn tích cực tham gia. Anh đứng đầu nhóm học sinh trường Pétrus Ký trong cuộc biểu tình, thể hiện rõ tinh thần trách nhiệm của một người trẻ trước vận mệnh đất nước.

Đỉnh điểm của phong trào diễn ra vào ngày 09/01/1950. Hơn 6.000 học sinh, sinh viên và giáo viên các trường tại Sài Gòn xuống đường, yêu cầu Thủ tướng Trần Văn Hữu thả những học sinh, sinh viên đang bị bắt giữ. Đến 13 giờ ngày 09/01, chính phủ của Thủ tướng Trần Văn Hữu huy động lực lượng cảnh sát đàn áp đoàn biểu tình. Chúng sử dụng vòi rồng, dùi cui và nhiều biện pháp mạnh để tấn công những người tham gia. Cuộc đàn áp khiến 150 người bị bắt và 30 người bị đánh trọng thương tại chỗ.

Giữa cảnh hỗn loạn, Trần Văn Ơn cùng một số người bạn vẫn không lùi bước. Anh tiến về phía trước, lên tiếng tố cáo hành động đàn áp của kẻ thù, đồng thời tìm cách che chở cho những học sinh nhỏ tuổi phía sau. Trong lúc khiêng nữ sinh Tạ Thị Thâu của trường Gia Long bị cảnh sát đánh ngất, Trần Văn Ơn đã trúng đạn vào bụng. Một nguồn tư liệu khác cho biết anh bị bắn khi đang giúp học sinh trèo lên đống củi chất sát hàng rào để vượt qua tường. Dù được đưa cùng các nạn nhân khác vào Bệnh viện Chợ Rẫy cứu chữa, vết thương quá nặng khiến anh không thể qua khỏi. Đến 15 giờ 30 phút ngày 09/01/1950, Trần Văn Ơn trút hơi thở cuối cùng. Anh khi ấy chưa đầy 19 tuổi.

Tin Trần Văn Ơn hy sinh lập tức lan khắp Sài Gòn. Cái chết của người học sinh trẻ tuổi khiến học sinh, sinh viên và đông đảo nhân dân vô cùng xúc động. Các học sinh được cử đến bảo vệ thi hài anh tại nhà thương Sài Gòn, quyết không để kẻ thù tìm cách phi tang. Chỉ trong thời gian ngắn, tin anh hy sinh đã trở thành tâm điểm của dư luận. Nhân dân Sài Gòn, Chợ Lớn và Gia Định đồng loạt hướng về người thanh niên vừa ngã xuống.

Sau khi đấu tranh để được nhà cầm quyền chấp thuận, ban đại diện học sinh trường cùng gia đình đưa thi hài Trần Văn Ơn về quàn 3 ngày tại nhà vĩnh biệt đường Thuận Kiều. Bàn thờ và linh vị của anh được lập tại đây, đồng thời quyết định tổ chức tang lễ tại chính trường Pétrus Ký. Toàn thể học sinh Pétrus Ký mang băng đen để tang anh. Từ ngày 10 đến 12 tháng 1, hàng trăm đoàn thể thuộc nhiều tầng lớp trong xã hội như công nhân, trí thức, thương nhân, công chức, nghệ sĩ, nhà báo, học sinh… lần lượt đến viếng và đặt vòng hoa. Tổng cộng có hơn 300 vòng hoa, trong đó đặc biệt có vòng hoa của những người Pháp mang dòng chữ “Soldats démocrates” (Chiến sĩ dân chủ) để tưởng nhớ anh.

Đến ngày 12/01/1950, lễ tang Trần Văn Ơn được tổ chức trọng thể với giáo sư Lưu Văn Lang làm Trưởng ban lễ tang. Hàng chục nghìn người tập trung tại trường Pétrus Ký, trong khi hơn 300.000 người dân Sài Gòn xuống đường hưởng ứng. Dòng người đông đảo kết thành một biển người khổng lồ tiễn đưa người học sinh trẻ tuổi về nơi an nghỉ cuối cùng. Nhiều hiệu buôn của người Việt, người Hoa, người Ấn cùng các hãng tư nhân đóng cửa để tưởng niệm. Những chiếc xe đưa người đi dự tang lễ không lấy tiền, hàng trăm phu xích lô tình nguyện vận chuyển hơn 300 vòng hoa đến nghĩa trang Chợ Lớn. Hai đại biểu học sinh từ Trung và Bắc cũng đáp máy bay vào tham dự.

Đúng 7 giờ 30 phút ngày 12/01/1950, đoàn người bắt đầu đi qua những con đường của Sài Gòn để đến nhà vĩnh biệt đường Thuận Kiều đón thi hài anh. Những học sinh đi đầu mang biểu ngữ và di ảnh Trần Văn Ơn. Dẫn đầu đoàn là các nhân sĩ, trí thức như Lưu Văn Lang, luật sư Trịnh Đình Thảo, luật sư Nguyễn Hữu Thọ cùng một số người Pháp có chính kiến rõ ràng. Ước tính có 25.000 người trực tiếp tham gia đoàn đưa tang, cùng đông đảo người dân Sài Gòn đứng hai bên đường hưởng ứng. Quan tài Trần Văn Ơn sau đó được đưa về nghĩa trang Chợ Lớn.

Trước linh cữu người thanh niên vừa hy sinh, một hương án được đặt với hai câu viết bằng máu của học sinh:

“Chết vì tổ quốc, chết mà vẫn sống,
Sống kiếp Việt gian, ô nhục muôn đời”.

Tại nghĩa trang Chợ Lớn, nhiều bài điếu văn được đọc để tưởng niệm Trần Văn Ơn. Trong đó, lời của đại biểu học sinh, sinh viên vang lên như một lời khẳng định về sự bất tử của người thanh niên đã ngã xuống: “Chúng ta sẽ không bao giờ quên được ngày 9 tháng 1, ngày mà anh Ơn và các bạn học sinh, sinh viên đã vui lòng đem xương máu, sinh mạng của mình đổi lấy tự do cho các bạn bị giam cầm. Tinh thần bạn Trần Văn Ơn bất diệt”.

Sự hy sinh của Trần Văn Ơn đã tạo nên một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam. Từ tấm gương của anh, tinh thần đấu tranh yêu nước càng lan rộng trong tuổi trẻ. Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất tháng 2 năm 1950 tại Việt Bắc đã quyết định lấy ngày 09/01 hằng năm là Ngày truyền thống học sinh – sinh viên. Sau đó, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Sinh viên Việt Nam lần thứ V, diễn ra ngày 22 – 23/11/1993 tại thủ đô Hà Nội, tiếp tục quyết định lấy ngày 09/01 làm ngày truyền thống của Hội Sinh viên Việt Nam.

Đến năm 2000, Trần Văn Ơn được truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Tên tuổi của anh từ đó gắn liền với hình ảnh một người học sinh trẻ tuổi đã lựa chọn đứng về phía đất nước trong thời khắc đầy thử thách. Anh ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng tinh thần yêu nước và sự hy sinh của anh đã vượt qua giới hạn của một đời người, trở thành nguồn động lực cho nhiều thế hệ học sinh, sinh viên Việt Nam.

Trần Văn Ơn đã ngã xuống vào ngày 09/01/1950, nhưng từ sự hy sinh ấy, một ngọn lửa đã được thắp lên. Ngọn lửa của lòng yêu nước, của tuổi trẻ dám đứng lên trước thử thách và của niềm tin vào tương lai dân tộc. Tên anh vì thế không chỉ thuộc về một trang sử đã qua, mà còn trở thành một phần của truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam – một truyền thống được gìn giữ và tiếp nối qua từng thế hệ.