Trần Văn Ơn – Người học sinh và ngày 9 tháng Giêng lịch sử

TRẦN VĂN ƠN – NGƯỜI HỌC SINH VÀ NGÀY 9 THÁNG GIÊNG LỊCH SỬ

Ngày 9 tháng 1 hằng năm được biết đến là Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam. Trong các trường học, nhiều chương trình kỷ niệm, hoạt động tình nguyện và tuyên dương học sinh, sinh viên được tổ chức vào dịp này.

Nhưng không phải ai cũng biết vì sao ngày 9 tháng 1 được lựa chọn.

Câu chuyện bắt đầu từ một cuộc biểu tình tại Sài Gòn năm 1950, khi hàng nghìn học sinh, sinh viên xuống đường yêu cầu trả tự do cho những người bạn bị bắt và bảo vệ quyền được học tập.

Trong đoàn người hôm ấy có Trần Văn Ơn, một học sinh Trường Pétrus Ký, chưa tròn 19 tuổi.

Anh đã không trở về sau cuộc biểu tình.

Sự hy sinh của Trần Văn Ơn trở thành một sự kiện quan trọng trong lịch sử phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam. Nhưng trước khi được nhiều thế hệ nhắc đến, anh cũng chỉ là một người học trò với sách vở, bạn bè và những năm tháng học tập còn dang dở.

Từ Bến Tre đến mái trường Pétrus Ký

Trần Văn Ơn sinh ngày 29/5/1931 tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre, theo địa danh lịch sử.

Sau thời gian học tiểu học ở Mỹ Tho, anh lên Sài Gòn tiếp tục học tập tại Trường Pétrus Ký.

Đây là một trong những trường trung học có lịch sử lâu đời tại Sài Gòn, nay là Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong.

Những năm 1940, đời sống tại Sài Gòn chịu nhiều biến động do chiến tranh và tình hình chính trị phức tạp. Phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên phát triển với nhiều yêu cầu liên quan đến quyền học tập, việc sử dụng tiếng Việt trong giáo dục và phản đối chính sách đàn áp của chính quyền thuộc địa.

Trần Văn Ơn tham gia phong trào học sinh yêu nước từ năm 1947 và trở thành thành viên Hội Học sinh Việt Nam – Nam Bộ.

Trong những năm học tại Pétrus Ký, anh được bạn bè biết đến là người tích cực tham gia các hoạt động vận động học sinh.

Đến năm học 1949–1950, Trần Văn Ơn là học sinh năm thứ nhất Ban Tú tài.

Ở tuổi mười tám, anh đứng trước những lựa chọn mà nhiều người trẻ thường phải trải qua: tiếp tục học tập, tìm hiểu tương lai và chuẩn bị cho cuộc sống trưởng thành.

Nhưng hoàn cảnh xã hội lúc ấy đã khiến việc học không còn là chuyện chỉ diễn ra trong lớp.

Nhiều học sinh bị bắt vì tham gia các hoạt động chính trị. Một số trường học phải đóng cửa hoặc bị ảnh hưởng bởi những biện pháp kiểm soát.

Trong bối cảnh ấy, phong trào học sinh, sinh viên Sài Gòn quyết định tổ chức một cuộc biểu tình lớn.

Buổi sáng ngày 9 tháng 1 năm 1950

Khoảng 7 giờ 30 phút sáng ngày 9/1/1950, một nhóm học sinh Trường Pétrus Ký tập trung trước Nha học chánh Nam Việt trên đường D’Espagne, nay là đường Lê Thánh Tôn, Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong số đó có Trần Văn Ơn và Lê Trung Nghĩa, người bạn học cùng trường.

Nhiều năm sau, ông Lê Trung Nghĩa đã kể lại diễn biến buổi sáng hôm ấy trong bài viết được Báo Tuổi Trẻ đăng ngày 8/1/2007.

Theo hồi ức của ông, ban đầu có khoảng ba mươi học sinh đại diện cho nhóm học sinh nội trú Trường Pétrus Ký đến địa điểm tập trung.

Sau đó, học sinh từ nhiều trường khác tiếp tục tham gia.

Đoàn biểu tình ngày càng đông.

Những người học sinh mang theo các yêu cầu rất cụ thể: trả tự do cho các bạn bị bắt, mở lại trường học và bảo đảm an toàn để học sinh được tiếp tục việc học.

Đó là những yêu cầu trực tiếp liên quan đến cuộc sống hằng ngày của người đi học.

Các trường cử đại diện tìm cách gặp người phụ trách Nha học chánh để trao đơn thỉnh nguyện.

Tuy nhiên, việc thương lượng không đạt kết quả như mong muốn.

Lực lượng cảnh sát và quân đội được triển khai tại nhiều vị trí. Những chiếc xe vòi rồng xuất hiện, cùng với cảnh sát mang dùi cui và vũ khí.

Đoàn học sinh tiếp tục di chuyển về phía Dinh Thủ hiến để trình bày yêu cầu.

Theo tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cuộc biểu tình có hơn 2.000 học sinh, sinh viên và khoảng 7.000 người dân tham gia.

Con số ấy cho thấy cuộc biểu tình không chỉ giới hạn trong một trường học. Nó đã nhận được sự hưởng ứng của nhiều tầng lớp nhân dân Sài Gòn – Chợ Lớn.

Khi cuộc biểu tình bị đàn áp

Đến đầu giờ chiều, tình hình trở nên căng thẳng.

Theo hồi ức của Lê Trung Nghĩa, khoảng sau 13 giờ, lực lượng cảnh sát từ phía Dinh Thủ hiến tiến ra, dùng dùi cui và các phương tiện khác để giải tán đoàn biểu tình.

Nhiều học sinh bị đánh và bị thương.

Một số người cố gắng tìm đường rút khỏi khu vực nguy hiểm.

Trong hoàn cảnh ấy, những học sinh lớn tuổi tìm cách che chở cho các em nhỏ và những nữ sinh chưa kịp thoát ra.

Trần Văn Ơn là một trong số những người tham gia bảo vệ các học sinh khác.

Theo lời kể của Lê Trung Nghĩa, anh Ơn cùng một nhóm bạn tìm cách đưa các học sinh vượt qua một bức tường để rời khỏi nơi bị bao vây.

Những người đi trước lần lượt thoát ra ngoài.

Khi nhóm học sinh còn lại đang tìm đường rút, cảnh sát tiếp tục áp sát.

Tiếng súng vang lên.

Trần Văn Ơn trúng đạn và bị thương nặng.

Anh được đưa đến Nhà thương Chợ Rẫy để cứu chữa, nhưng không qua khỏi.

Trần Văn Ơn hy sinh chiều ngày 9/1/1950, khi chưa tròn 19 tuổi.

Những tư liệu lịch sử ghi nhận thời điểm anh qua đời là khoảng 15 giờ 30 phút cùng ngày.

Cuộc biểu tình kết thúc với nhiều người bị thương và bị bắt.

Riêng đối với bạn bè Trần Văn Ơn, ngày hôm ấy còn là ngày họ mất đi một người bạn học.

Mới buổi sáng, họ còn cùng nhau tập trung, mang theo những yêu cầu về quyền học tập.

Đến buổi chiều, một người trong số họ đã không còn.

Đám tang ngày 12 tháng 1

Tin Trần Văn Ơn hy sinh nhanh chóng lan rộng trong giới học sinh, sinh viên và nhân dân Sài Gòn.

Nhiều người bày tỏ sự phẫn nộ trước việc cuộc biểu tình bị đàn áp.

Ngày 12/1/1950, lễ tang Trần Văn Ơn được tổ chức tại Sài Gòn.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, hơn 5 vạn người tham gia lễ truy điệu và đoàn đưa tang.

Trong số đó có học sinh, sinh viên, thầy cô giáo và người dân thuộc nhiều tầng lớp.

Đây là một cuộc tập hợp rất lớn trong hoàn cảnh chính trị căng thẳng lúc bấy giờ.

Nhiều người đến để tiễn biệt Trần Văn Ơn. Những người khác tham gia vì muốn thể hiện sự phản đối đối với chính sách đàn áp học sinh, sinh viên.

Lễ tang vì vậy không chỉ là hoạt động tưởng nhớ một người đã mất mà còn trở thành một sự kiện chính trị có ảnh hưởng rộng rãi.

Điều đáng suy nghĩ là Trần Văn Ơn khi ấy mới mười tám tuổi.

Anh chưa phải một người đã có nhiều năm hoạt động công khai hay một nhân vật nổi tiếng trong xã hội.

Nhưng sự hy sinh của anh, trong hoàn cảnh một cuộc biểu tình đòi những quyền lợi thiết thực của học sinh, đã tạo ra sự xúc động mạnh mẽ.

Hình ảnh một người học sinh ngã xuống khi cố gắng bảo vệ bạn bè trở thành biểu tượng cho phong trào đấu tranh của học sinh, sinh viên thời kỳ ấy.

Từ ngày mất của một học sinh đến ngày truyền thống

Tháng 2/1950, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất được tổ chức tại Việt Bắc.

Đại hội quyết định chọn ngày 9/1 hằng năm làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Quyết định ấy gắn liền với sự kiện Trần Văn Ơn hy sinh và cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn ngày 9/1/1950.

Nhiều thập kỷ sau, vào tháng 11/1993, Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Sinh viên Việt Nam lần thứ V tiếp tục quyết định lấy ngày 9/1 làm ngày truyền thống của Hội Sinh viên Việt Nam.

Như vậy, từ một sự kiện diễn ra trên những con đường Sài Gòn năm 1950, ngày 9 tháng 1 dần trở thành một dấu mốc được các thế hệ học sinh, sinh viên trong cả nước ghi nhớ.

Năm 2000, nhân dịp kỷ niệm 50 năm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam, Trần Văn Ơn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Tên anh được đặt cho nhiều ngôi trường, con đường và công trình tưởng niệm.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong ngày nay vẫn gìn giữ truyền thống của ngôi trường Pétrus Ký, nơi Trần Văn Ơn từng học tập.

Những câu chuyện về anh và các thế hệ học sinh đi trước tiếp tục được giới thiệu trong các hoạt động giáo dục truyền thống.

Một ngày kỷ niệm bắt đầu từ quyền được học

Điều khiến câu chuyện về Trần Văn Ơn có ý nghĩa đối với học sinh, sinh viên hôm nay là nguyên nhân của cuộc biểu tình năm 1950.

Những người học sinh xuống đường không chỉ để bày tỏ quan điểm về tình hình đất nước.

Họ còn yêu cầu được tiếp tục học tập, được bảo đảm an toàn trong trường học và đòi trả tự do cho những người bạn bị bắt.

Đó là những vấn đề rất gần với cuộc sống của học sinh.

Ngày nay, phần lớn học sinh, sinh viên Việt Nam có cơ hội đến trường trong điều kiện hòa bình, được học nhiều lĩnh vực khác nhau và tham gia các hoạt động xã hội phù hợp với khả năng.

Hoàn cảnh ấy khác rất xa những gì Trần Văn Ơn và bạn bè từng trải qua.

Tuy nhiên, câu chuyện năm 1950 vẫn gợi ra những suy nghĩ có giá trị.

Trước hết là ý thức về quyền được học tập và trách nhiệm đối với môi trường giáo dục.

Một ngôi trường không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Đó còn là nơi người trẻ học cách hợp tác, tôn trọng người khác và hình thành suy nghĩ độc lập.

Bên cạnh đó là tinh thần quan tâm đến bạn bè.

Trong cuộc biểu tình, Trần Văn Ơn đã tìm cách bảo vệ những học sinh nhỏ tuổi hơn khi họ gặp nguy hiểm.

Hành động ấy được ghi lại trong hồi ức của những người từng có mặt tại sự kiện.

Đối với học sinh hôm nay, lòng dũng cảm không có nghĩa phải tìm đến những hoàn cảnh nguy hiểm.

Nó có thể được thể hiện qua việc bảo vệ bạn bè trước hành vi bắt nạt, biết lên tiếng khi chứng kiến điều sai trái bằng cách phù hợp và góp phần xây dựng một môi trường học tập an toàn.

Khi lịch sử trở lại với những người đang ngồi trên ghế nhà trường

Hơn bảy mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Trần Văn Ơn hy sinh.

Thành phố nơi diễn ra cuộc biểu tình năm ấy đã thay đổi rất nhiều. Những con đường từng mang tên tiếng Pháp nay có tên gọi khác. Các thế hệ học sinh lần lượt trưởng thành, tiếp tục học tập và xây dựng cuộc sống riêng.

Nhưng ngày 9 tháng 1 vẫn được nhắc đến hằng năm.

Đó là dịp để các trường học và tổ chức sinh viên nhìn lại truyền thống của phong trào học sinh, sinh viên Việt Nam.

Trong những hoạt động ấy, tên Trần Văn Ơn thường được nhắc đến như một biểu tượng.

Tuy nhiên, có lẽ cách tưởng nhớ ý nghĩa hơn cả là hiểu rõ con người và hoàn cảnh lịch sử của anh.

Trần Văn Ơn từng là một học sinh Pétrus Ký, có những ngày đến lớp, có bạn bè cùng học và có những dự định cho tương lai.

Ngày 9/1/1950, anh tham gia một cuộc biểu tình nhằm bảo vệ quyền lợi của học sinh.

Anh đã không trở về sau ngày hôm ấy.

Khi đọc lại câu chuyện của Trần Văn Ơn, điều đọng lại không chỉ là sự hy sinh của một người trẻ tuổi, mà còn là ý nghĩa của việc được đến trường, được học tập và được sống trong một môi trường an toàn.

Ngày 9 tháng 1 vì thế không chỉ là một ngày kỷ niệm. Đằng sau ngày ấy là câu chuyện về một người học sinh đã không kịp hoàn thành những năm tháng học tập của mình, để những thế hệ sau tiếp tục ghi nhớ giá trị của tri thức, tình bạn và trách nhiệm đối với cộng đồng.

Nguồn tư liệu tham khảo

1. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (9/1/2013), Kỷ niệm 63 năm Ngày truyền thống học sinh – sinh viên (9/1/1950 – 9/1/2013).
https://baotanglichsuquocgia.vn/vi/Articles/3097/13407/ky-niem-63-nam-ngay-truyen-thong-hoc-sinh-sinh-vien-9-1-1950-9-1-2013.html

2. Báo Tuổi Trẻ (8/1/2007), Ngòi pháo 9.1 – Kỳ 1: Cuộc biểu tình 9-1. Hồi ức của ông Lê Trung Nghĩa, cựu học sinh Trường Pétrus Ký.
https://tuoitre.vn/ngoi-phao-91--ky-1-cuoc-bieu-tinh-9-1-181543.htm

3. Báo Quân đội nhân dân (15/11/2016), Nơi khởi nguồn phong trào thanh niên yêu nước. Tư liệu về lịch sử Trường Pétrus Ký và lời kể của cựu học sinh Lê Trung Nghĩa.
https://sknc.qdnd.vn/con-nguoi-cuoc-song/noi-khoi-nguon-phong-trao-thanh-nien-yeu-nuoc-500350

4. Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh (9/1/2023), Kỷ niệm 73 năm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên (9/1/1950 – 9/1/2023).
https://hcmc-museum.edu.vn/luu-tru/4376

Ghi chú: Bài viết được biên soạn từ tư liệu lịch sử và hồi ức nhân chứng đã được công bố. Những diễn biến liên quan đến Trần Văn Ơn được thuật lại theo các nguồn tham khảo, không thêm lời thoại hoặc tình tiết tưởng tượng.

HỒ SƠ NHÂN CHỨNG

ĐÃ DUYỆT BỞI

Chia sẻ câu chuyện