Trần Văn Ơn và ngày 9/1/1950 – Khi một học sinh trở thành biểu tượng của tuổi trẻ Sài Gòn

Cậu học sinh quê Bến Tre giữa Sài Gòn

Trần Văn Ơn sinh ngày 29/5/1931 tại xã Phước Thạnh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre, trong một gia đình có truyền thống tham gia phong trào cách mạng. Cha ông là Trần Văn Nghĩa, mẹ là Huỳnh Thị Tữu. Tuổi thơ của Trần Văn Ơn gắn với Mỹ Tho trước khi gia đình chuyển lên Sài Gòn.

Năm 1945, Trần Văn Ơn thi đậu vào Trường Pétrus Ký – một trong những trường trung học nổi tiếng ở Sài Gòn thời đó.

Ông học khá giỏi.

Năm học 1948–1949, ông hoàn thành chương trình bậc cao tiểu học, thi đỗ bằng Đệ nhất cấp Pháp. Sang năm học 1949–1950, ông được đặc cách lên Ban tú tài.

Một học sinh đang chuẩn bị cho kỳ thi.

Một tương lai còn ở phía trước.

Nhưng những năm tháng ấy không phải thời bình.

Sài Gòn – Chợ Lớn đang nằm trong hoàn cảnh chiến tranh. Phong trào học sinh, sinh viên yêu nước ngày càng phát triển, kéo theo nhiều cuộc bãi khóa, bãi trường và đấu tranh đòi quyền học tập, phản đối bắt bớ, đàn áp.

Trần Văn Ơn cũng tham gia vào phong trào ấy.

Từ một học sinh, anh dần trở thành một trong những gương mặt tích cực của phong trào học sinh yêu nước Sài Gòn.

Ngày 9/1/1950

Đầu tháng 1/1950, nhiều học sinh, sinh viên bị bắt giữ.

Phong trào học sinh – sinh viên Sài Gòn – Chợ Lớn quyết định tổ chức một cuộc xuống đường lớn ngày 9/1.

Theo Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, hơn 2.000 học sinh từ các trường cùng nhiều giáo viên và khoảng 7.000 người dân Sài Gòn – Chợ Lớn tham gia cuộc biểu tình, yêu cầu bảo đảm an ninh cho học sinh học tập, trả tự do cho những người bị bắt và mở lại trường học.

Đoàn người kéo đến Nha học chính rồi tiến về khu vực Dinh Thủ hiến Nam phần để đưa yêu sách.

Trần Văn Ơn có mặt trong đoàn biểu tình.

Đó là một cuộc đấu tranh của những người còn rất trẻ.

Nhiều người trong số họ vẫn còn là học sinh.

Họ rời khỏi lớp học để xuống đường.

Và ngày hôm ấy, đường phố Sài Gòn trở thành nơi đối đầu giữa đoàn biểu tình và lực lượng đàn áp.

Khoảnh khắc Trần Văn Ơn ngã xuống

Cuộc biểu tình bị đàn áp.

Theo tư liệu của Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh, cảnh sát và binh lính đã đánh đập, bắn vào người biểu tình; khoảng 30 học sinh bị thương và 150 người bị bắt. Trần Văn Ơn bị thương nặng và được đưa vào Bệnh viện Chợ Rẫy.

Các tư liệu kể lại những chi tiết khác nhau về thời điểm anh bị trúng đạn.

Một nguồn cho biết Trần Văn Ơn bị bắn khi đang che chở cho những học sinh nhỏ tuổi hơn. Một nguồn khác ghi nhận anh trúng đạn trong lúc giúp một nữ sinh bị cảnh sát đánh ngất.

Nhưng những điểm cốt lõi đều thống nhất:

Trần Văn Ơn đã đứng giữa cuộc đàn áp.

Anh bị trúng đạn.

Anh được đưa vào Bệnh viện Chợ Rẫy.

Và lúc 15 giờ 30 phút ngày 9/1/1950, trái tim của người học sinh chưa tròn 19 tuổi ngừng đập.

Một ngày trước đó, anh vẫn còn là một học sinh.

Chiều hôm ấy, anh trở thành người đã hy sinh trong cuộc đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn.

Bệnh viện Chợ Rẫy và người học sinh không được lãng quên

Tin Trần Văn Ơn hy sinh nhanh chóng lan ra.

Thi thể anh được đưa về Bệnh viện Chợ Rẫy.

Theo các tư liệu lịch sử, học sinh, y bác sĩ và công nhân tại bệnh viện đã cùng nhau bảo vệ thi thể anh, không để lực lượng đối phương đưa đi.

Sự hy sinh của Trần Văn Ơn lập tức trở thành tâm điểm của phong trào học sinh, sinh viên.

Nhưng điều đáng chú ý là câu chuyện không dừng lại ở những người trẻ tuổi.

Ngày 12/1/1950, lễ tang Trần Văn Ơn được tổ chức.

Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận đám tang đã thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân, từ công nhân, người lao động đến giới báo chí và những người buôn bán; đám tang biến thành một cuộc biểu tình lớn phản đối chính quyền thực dân. Thành phố đồng thời diễn ra các hoạt động bãi công, bãi thị và bãi khóa.

Một người học sinh nằm xuống.

Nhưng hàng vạn người đã đứng lên tiễn đưa.

Đám tang biến thành một cuộc xuống đường

Có những đám tang khép lại một cuộc đời.

Nhưng đám tang Trần Văn Ơn lại trở thành một sự kiện xã hội lớn ở Sài Gòn.

Người dân không chỉ đến để đưa tiễn một học sinh.

Họ đến để bày tỏ sự phản đối trước việc đàn áp phong trào học sinh – sinh viên.

Vì thế, ngày 12/1/1950 trở thành một trong những cuộc xuống đường lớn của Sài Gòn trong những năm đầu cuộc kháng chiến.

Cái chết của một người trẻ tuổi đã tạo ra một sức lan tỏa vượt khỏi phạm vi trường học.

Từ sân trường đến đường phố.

Từ học sinh đến công nhân và người lao động.

Từ một đám tang đến một cuộc biểu tình.

Đó là điều khiến tên tuổi Trần Văn Ơn được ghi nhớ trong lịch sử phong trào thanh niên, học sinh, sinh viên Việt Nam.

Từ một người học sinh đến Ngày truyền thống 9/1

Chỉ hơn một tháng sau ngày Trần Văn Ơn hy sinh, tại Việt Bắc, Đại hội toàn quốc Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lần thứ nhất diễn ra vào tháng 2/1950.

Đại hội quyết định lấy ngày 9/1 hằng năm làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam, gắn với sự kiện đấu tranh của học sinh, sinh viên Sài Gòn và sự hy sinh của Trần Văn Ơn.

Như vậy, từ năm 1950, ngày 9/1 không còn chỉ là ngày một học sinh Sài Gòn hy sinh.

Nó trở thành một ngày được các thế hệ học sinh, sinh viên Việt Nam nhắc nhớ.

Hơn bảy thập niên sau, ngày 9/1 vẫn được tổ chức như Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Tên Trần Văn Ơn cũng được đặt cho nhiều trường học, đường phố và công trình giáo dục ở Việt Nam.

Một cậu học sinh chưa kịp bước qua tuổi 19 đã trở thành một phần của lịch sử tuổi trẻ Việt Nam.

Người học sinh và con đường còn dang dở

Điều đáng suy nghĩ nhất trong câu chuyện Trần Văn Ơn có lẽ là tuổi đời của anh.

Anh hy sinh khi chưa tròn 19 tuổi.

Anh đang học Ban tú tài.

Một kỳ thi còn ở phía trước.

Một cuộc đời còn rất dài nếu chiến tranh không xảy ra.

Nhưng lịch sử đôi khi được tạo nên bởi chính những con người chưa kịp sống hết cuộc đời mình.

Trần Văn Ơn không để lại những chiến công quân sự.

Anh không chỉ huy một đơn vị.

Anh không có những trận đánh lớn.

Điều làm tên tuổi anh được nhớ đến là sự tham gia vào phong trào học sinh – sinh viên và sự hy sinh trong cuộc biểu tình ngày 9/1/1950.

Đó là một dạng đóng góp khác của tuổi trẻ trong chiến tranh: đấu tranh ngay trên đường phố, trong trường học và giữa đời sống đô thị.

Năm 2000 – một sự ghi nhận sau nửa thế kỷ

Ngày 9/1/1950, Trần Văn Ơn hy sinh.

Năm 2000, đúng nửa thế kỷ sau, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

50 năm là khoảng thời gian dài.

Nhưng tên tuổi người học sinh ấy vẫn còn trong ký ức của phong trào học sinh, sinh viên.

Danh hiệu ấy là sự ghi nhận chính thức đối với một người đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng có lẽ di sản lớn nhất của Trần Văn Ơn không nằm ở một danh hiệu.

Nó nằm ở ngày 9/1.

Mỗi năm, khi học sinh và sinh viên Việt Nam nhắc đến ngày truyền thống của mình, họ đồng thời nhắc đến một cậu học sinh Sài Gòn đã ngã xuống cách đó nhiều thập niên.

Lời kết

Trần Văn Ơn sinh năm 1931.

Ngày 9/1/1950, anh hy sinh ở tuổi chưa tròn 19.

Một người học sinh đang chuẩn bị bước vào tương lai đã nằm lại trên đường phố Sài Gòn.

Nhưng câu chuyện của anh không kết thúc tại đó.

Đám tang ngày 12/1 trở thành một cuộc xuống đường lớn.

Tháng 2/1950, ngày 9/1 được chọn làm Ngày truyền thống học sinh, sinh viên Việt Nam.

Năm 2000, Trần Văn Ơn được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Từ một học sinh của Trường Pétrus Ký, Trần Văn Ơn trở thành một cái tên gắn với lịch sử phong trào tuổi trẻ Việt Nam.

Điều khiến câu chuyện ấy vẫn còn sức lay động không phải bởi anh đã sống một cuộc đời dài.

Mà ngược lại.

Anh đã sống chưa đầy 19 năm, nhưng ngày anh ngã xuống đã trở thành một ngày được nhiều thế hệ học sinh, sinh viên nhớ đến.

Một người học sinh.

Một ngày tháng Giêng.

Một cuộc biểu tình ở Sài Gòn.

Và một cái tên còn được nhắc lại sau hơn bảy thập niên:

Trần Văn Ơn.